گیاه برنج Oryza sativa و علفهای هرز شالیزار ها

گیاه برنج Oryza sativa و علفهای هرز شالیزار ها 

از خانواده (Poaceae)  نام یک گونه از تیره گندمیان  است و یکی از مهم ترین و اصلی ترین محصولات اصلی غلات می باشد. 

غذای اصلی بیش از نیمی از جمعیت جهان است . حدود 90 درصد برنج جهان در آسیا تولید و مصرف می شود. ایران یکی از مناطق خشک و نیمه خشک است و به دلیل کمبود آب در بسیاری از نقاط کشور سطح زیر کشت برنج کاهش میابد . کشت مستقیم برنج راه خوبی برای صرفه جویی در مصرف آب است.مهم ترین چالش در این سیستم کشت کنترل علف های هرز است . روش سنتی کنترل علف های هرز در برنج شامل وجین دستی است. اما به دلیل کمبود نیروی کار ، روش وجین علف هرز کمتر رایج میباشد.

 (حسین دهقانژاد، فائزه زعفریان ، رحمت عباسی ، مرتضی نورعلیزاده) 

علف  هرز:

 به گروهی از گیاهان گفته می شود که می توانند در حد بالایی از لحاظ کمی و کیفی به محصولات خسارت بزنند . علفهای هرز یک نوع گیاهی است که ناخواسته در زمین های کشاورزی رشد می کند و با رقابت با گیاه اصلی  به کمیت و کیفیت آن آسیب میزند. مدیریت علفهای هرز در شالیزارها به دلیل استفاده از فضا ، سایه انداز روی زراعت و استفاده از مواد مغذی خاک و فراهم نمودن فضای مناسب برای آفات و بیماری ها ، دارای اهمیت هستند.علفهای هرز با سازگاری بالا و رشد سریع ، رقیب قدرتمند برنج در جذب آب ، نور و مواد غذایی هستند. نخستین خسارت آنها هدر رفت منابع گران بهایی مانند آب و کودهای شیمیایی است. جذب نیتروژن و عناصر ضروری توسط علف هرز ، رشد رویشی برنج را کاهش داده ، تعداد پنجه هارا کم کرده و درنهایت عملکرد محصول را پایین می آورد. افزون بر کاهش کمی ، حضور بذر علف هرز در برنج برداشت شده، کیفیت و بازار پسندی  آن را کم می کند. و فراوری در شالیکوبی را دشوار می سازد. همچنین تراکم بالای علف هرز ، محیط مرطوب و سایه داری ایجاد می کند  که آفات و بیماریهای قارچی را افزایش می دهد. از این رو ، مدیریت علف هرز برای افزایش تولید و حفظ سلامت اکوسیستم مزرعه ضروری است.

علف های هرز مزارع برنج از لحاظ شکل ظاهری ( مورفولوژی ) به باریک برگها ( تک لپه ایها و پهن برگها ( دو لپه ایها ) تقسیم می شود

خسارت علف های هرز به گیاه برنج : 

علف های هرز با رقابت جهت کسب آب، مواد غذایی و زمین موجب کاهش عملکرد برنج گردیده و کاهش ارزش اقتصادی آن در پی دارند. بنابراین در صورت عدم کنترل علف های هرز ، خسارت شدید به مزرعه برنج وارد  میشود براساس گزارش فائو ، میزان خسارت آفات در زراعت برنج آسیا15% بیماریها 12%و علفهای هرز 8.11% اعلام شده است.  درکشورما این آمار، اندکی متفاوت بوده و خسارت علفهای هرز بیشتر ازاین مقدار می باشد طبق بررسی های دیگری که صورت گرفت ، خسارت وارده به گیاه برنج توسط علفهای هرز45 درصد ، حشرات زیان آور 30 درصد ، بیماری های برنج 20 % و سایر عوامل 5 درصد اعلام گردید.

 ( افشین ولایی ، مژگان یوسفی دیلمی، مرتضی نصیری ، محسن عمرانی ، آذر ماه 97 ) 

( یحی ابطایی ، مهدی ابطایی ، 1387)

خسارت علف های هرز باعث هدر رفت منابع گران بهایی مانند آب و کودهای شیمیایی است. جذب نیتروژن و عناصر ضروری توسط علف هرز ، رشد رویشی برنج را کاهش داده ، تعداد پنجه هارا کم کرده و درنهایت  عملکرد محصول را پایین می آورد. افزون بر کاهش کمی ، حضور بذر علف هرز در برنج برداشت شده، کیفیت و بازار پسندی  آن را کم می کند. و فراوری در شالیکوبی را دشوار می سازد. همچنین تراکم بالای علف هرز ، محیط مرطوب و سایه داری ایجاد می کند  که آفات و بیماریهای قارچی را افزایش می دهد. از این رو ، مدیریت علف هرز برای افزایش تولید و حفظ سلامت اکوسیستم مزرعه ضروری است.

شناسایی و دسته بندی انواع علف های هرز برنج

برای انتخاب بهترین استراتژی مبارزه، ابتدا باید دشمن را به خوبی شناخت. به طور کلی، علف‌های هرز در مزارع برنج را می‌توان بر اساس ویژگی‌های زیستی و ریخت‌شناختی به شرح زیر طبقه‌بندی کرد

تقسیم بندی بر اساس شکل ظاهری

براساس شکل ظاهری یا مورفولوژی علف های هرز به سه دسته باریک برگ ، پهن برگ و چگن ها تقسیم می شوند .

علف های هرزباریک برگ : این نوع علف ها  دارای برگ هایی باریک با رگبرگ های موازی هستند مانند اویار سلام ، قیاق،سوروف و بندواش 

مشهور ترین عضو این خانواده سوروف است . این گیاهان از نظر ریخت شناسی شباهت زیادی به برنج دارند و تشخیص آنها در مراحل اولیه رشد بسیار دشوار است.

علفهای هرز پهن برگ : مانند قاشق واش که دارای برگهایی پهن با رگبرگهای منشعب هستند. سطح وسیعی وسیعی از نور خورشید. اشغال کرده و بر روی نشاء های جوان برنج سایه می اندازد.

جگن ها : این نوع علف هرز از نظر ظاهری شباهت هایی به باریک برگها دارند ، اما از نظر گیاه شناسی در گروهی جدا گانه قرار میگیرند.

تقسیم بندی علف هرز براساس طول دوره رشدی 

علف های هرز در این گروه به سه دسته علف های هرز یکساله ، دوساله و چند ساله تقسیم میشوند .

علف های هرز یک ساله : کلیه فرایند زندگی آن ها در طی یکسال یا کمتر طی می شود مثل سوروف 

علف های هرز دوساله : دوره زندگی خود را طی دوسال میگذرانند. در سال اول رشد رویشی خود را کامل کرده و با ذخیره غذایی در سال دوم تولید بذر می نمایند.

گیاهان چند ساله : چندین سال متمادی به زندگی خود ادامه می دهند .و هر ساله مجددا از اندام های زیر زمینی سبز میشوند مثل اویار سلام ، مرغ ، قیاق ، ترشک 

تقسیم بندی علف هرز براساس نحوه تکثیر 

علف های هرز بر اساس نحوه تکثیر به دو دسته تکثیر جنسی و غیر جنسی تقسیم می شوند. در تکثیر جنسی ازدیاد شدن علف های هرز از طریق تولید و پرا کنش بذر انجام می شود . اما در تکثیر غیر جنسی انتشار و گسترش از طریق اندام های رویشی مانند ریزوم 

( در قیاق  ) غده ( در اویار سلام و پیاز ) صورت میگیرد 

نقش حیاتی آب در کشت برنج :  

در زراعت برنج ، مدیریت علف های هرز یک فرایند تک بعدی نیست .آمار نشان می دهند که حدود 99درصد شالیکاران برای کنترل این مهاجمان ، ترکیبی  از روشهای شیمیایی ، وجین دستی و مدیریت غرقاب را به کار میگیرند. جالب است بدانید  که متخصصان آب را مهم ترین و ارزان ترین علف کش  در زراعت برنج می دانند.مدیریت صحیح عمق آب در کرت ها میتواند به تنهایی بین 40 تا 60 درصد از تراکم علف های هرز بکاهد. آب علاوه بر خفه کردن جوانه های علف های هرز حساس به غرقاب ،کارایی سموم علف کش را نیز به طور چشسم گیری افزایش می دهد.

راه های پیشگیری کنترل علف های هرز گیاه برنج : 

برای کنترل علف های هرز پیشگیری بهتر و کم هزینه تر از درمان است .اقدامات پیشگیرانه در بحث علف هرز برنج و روش های مبارزه و کنترل آن شامل استفاده از بذر های بوجاری شده و عاری از تخم هرز ، رعایت بهداشت در مرزها و کانال های آبیاری و تمیز کردن دقیق ادوات کشاورزی ( مانند تراکتور و تیلر) پیش از ورود به مزرعه است . انتخاب محل مناسب برای احداث خزانه که سابقه آلودگی کمتری داشته باشد از اهمیت بالایی برخوردار است.

کنترل زراعی  و فیزیکی علف های هرز مزارع برنج:

شخم زدن : انجام دو تا سه مرحله شخم ، به ویژه شخم پاییزه میتواند  بذور علف های هرز را به لایه های عمقی خاک فرستاده یا آن را در معرض سرمای زمستان قرار دهد.

تسطیح سطح زمین : اگر زمین به خوبی تسطیح نشود آب در نقاط مختلف مرعه یکسان نخواهد بود نقاط مرتفع که از آب بیرون می متنند. به سرعت کانون رشد علف های هرز تبدیل می شوند.

غرقاب کردن : حفظ عمق آب حدود 5 سانتی متر به مدت چهار هفته پس از نشاء کاری رشد بسیاری از علف های هرز اکسیژن خواه را متوقف می کند.

وجین دستی : وجین قدیمی ترین روش مبارزه است.که هیچ علف هرزی در برابرآن مقاوم نیست.این روشاگرچه پر هزینه است اما باعث تهویه خاک و بهبود  رشد ریشه های برنج می شود.معمولا نوبت اول وجین 15 تا 20 روز بعد از نشاء کاری و نوبت دوم حدود 20 تا 35 روز پس از آن انجام می شود.

کنترل شیمیایی :

استفاده از سموم شیمیایی به دلیل سرعت بالا و هزینه کمتر نسبت به کارگر ، بسیار رایج است . با این حال موفقیت در این روش مستلزم شناخت دقیق زمان مصرف و نوع سم است.اثر سموم علف های هرز را ( به خصوص سوروف ) را تا مرحله دوبرگی کنترل میکنند. بنابراین مصرف دیر هنگام آن ها تاثیر مطلوبی نخواهد داشت.

سموم پرتیلا کلر 

بیس پیریباک سدیم 

پنوکسلام