
پروانه مینوز مرکبات؛ شناخت، شکلشناسی، خسارت و روشهای کنترل
پروانه مینوز مرکبات با نام علمی Phyllocnistis citrella از آفات مهم درختان مرکبات است که لاروهای آن با تغذیه از بافت برگهای جوان، دالانهای مارپیچی ایجاد میکنند. در این مقاله شکلشناسی، مراحل رشد، گیاهان میزبان، نحوه خسارت و روشهای مبارزه با این آفت بررسی شده است.
نام علمی: Phyllocnistis citrella
مقدمه
پروانه مینوز مرکبات یکی از آفات مهم درختان مرکبات است که با تغذیه از بافت برگهای جوان، موجب ایجاد دالانهای مشخص و تغییر شکل اندامهای سبز گیاه میشود. این آفت نخستین بار در سال ۱۹۲۰ میلادی توسط فلچر (Fletcher) در جهان شناخته شد. در ایران نیز فزحبخش در سال ۱۳۴۰ برای اولین بار حضور این حشره را گزارش کرد. این آفت بهطور اختصاصی روی درختان مرکبات مشاهده شده است، هرچند Balachowsky در سال ۱۹۹۶ گزارشهایی از حضور آن روی مو نیز ارائه کرده است.
پروانه مینوز مرکبات در مناطق مرکباتخیز جنوب ایران، بهویژه استانهای فارس و خوزستان و مناطق بندرعباس، میناب، بم و جیرفت انتشار دارد. شناخت ویژگیهای ظاهری، مراحل رشد و نحوه خسارت این حشره، از عوامل مهم در تشخیص بهموقع آلودگی و انتخاب روش مناسب برای کنترل آن به شمار میرود.
شکلشناسی پروانه مینوز مرکبات
حشره کامل پروانه کوچکی به رنگ خاکستری است که عرض بدن آن با بالهای باز حدود ۸ تا ۱۰ میلیمتر اندازهگیری میشود. بالهای جلویی در قسمت انتهایی به رنگ زرد متمایل میشوند و نوارهای سیاه متعددی سطح آنها را تزئین میکنند. وجود این نوارها یکی از ویژگیهای قابل توجه در شناسایی حشره بالغ است.
دو نوار سیاه از قسمت قاعده بال تا نزدیکی بخش میانی آن امتداد دارند که نوار جلویی باریکتر از نوار عقبی است. در قسمت میانی بال نیز یک نوار سیاه مورب دیده میشود که لبه جلویی بال را به لبه عقبی متصل میکند. این نوار کمی به سمت داخل خمیدگی دارد و نوار خمیده کوچک دیگری نیز در لبه جلویی بال آن را قطع میکند. در نتیجه، یک ناحیه مثلثی خاکستریرنگ بین این نوارها تشکیل میشود.
در قسمت انتهایی بالها نیز ریشکهایی همراه با نوارهای سیاهرنگ مشاهده میشوند که بهخصوص در انتهای جلویی بالها وضوح بیشتری دارند.
تخم پروانه مینوز مرکبات
حشرات ماده معمولاً تخمهای خود را در سطح زیرین برگها و در داخل بافت پارانشیمی قرار میدهند. در برخی موارد، تخمریزی در زیر پوست شاخههای چوبی و نارس نیز اتفاق میافتد.
تخمها در شرایط محیطی مساعد، پس از حدود ۳ تا ۵ روز تفریخ میشوند. پس از خروج لارو از تخم، مرحله تغذیه و ایجاد خسارت آغاز میشود. محل قرارگیری تخمها و زمان کوتاه تفریخ آنها اهمیت زیادی در شناسایی اولیه آلودگی دارد.
ویژگیهای لاروی
لارو پروانه مینوز مرکبات دارای سه سن لاروی و یک مرحله پیششفیرگی است. بدن لارو کرمیشکل، بدون پا و به رنگ زرد متمایل به سبز است و حداکثر طول آن به حدود ۳ میلیمتر میرسد.
لارو پس از خروج از تخم، مستقیماً وارد بافت برگ شده و از سلولهای اپیدرمی تغذیه میکند. بدن آن کشیده و دارای بندهای مشخص است و رنگ سفید متمایل به سبز دارد. سر لارو نیز سیاه و براق است.
تغذیه لارو در داخل بافت برگ انجام میشود و همین ویژگی باعث ایجاد دالانهای مشخص و مارپیچی در سطح برگهای جوان میشود. بنابراین، مشاهده این مسیرهای تغذیهای یکی از نشانههای مهم حضور و فعالیت لارو مینوز است.
ویژگیهای شفیره
شفیره این آفت استوانهایشکل و در ابتدا به رنگ قهوهای متمایل به زرد است که با گذشت زمان به رنگ قهوهای تیره تغییر پیدا میکند. شفیره از نوع غیرآزاد بوده و طول آن حدود ۲/۵ میلیمتر است.
در شفیره ماده، بند انتهایی شکم نسبتاً بلند بوده و در طرفین آن یک جفت موی میکروسکوپی بلند وجود دارد. در مقابل، بند انتهایی شکم در شفیره نر کوتاهتر است و فاقد این موهاست.
ناحیه سر شفیره دارای زائده شاخی پهنی است که در پارهکردن محفظه شفیرگی نقش دارد. همچنین در سطح پشتی حلقههای شکمی، زائدههای متعدد خارمانندی دیده میشوند که به خروج شفیره از محفظه شفیرگی کمک میکنند.
زمستانگذرانی
پروانه مینوز مرکبات در مناطق گرمسیر میتواند در تمام فصول سال فعال باشد. در مناطقی که سرمای زمستانه وجود دارد، این حشره زمستان را بهصورت حشره کامل سپری میکند. محلهای پناهگاهی مانند زیر برگهای خشک و سایر پناهگاههای موجود در محیط، مکانهایی هستند که حشرات بالغ برای گذراندن فصل سرما از آنها استفاده میکنند.
این تفاوت در شرایط فعالیت و زمستانگذرانی، به شرایط اقلیمی منطقه وابسته است و در بررسی وضعیت آلودگی باغهای مرکبات اهمیت دارد.
گیاهان میزبان
پروانه مینوز مرکبات به تمام ارقام مرکبات حمله میکند و علاوه بر آن، قادر است تعداد زیادی از واریتههای متعلق به خانواده روتاسه و برخی گیاهان زینتی را نیز مورد حمله قرار دهد.
از میان گیاهان میزبان این آفت، گریپفروت و نارنج از میزبانهای ترجیحی آن محسوب میشوند. گستردگی دامنه میزبانی باعث میشود که بررسی وضعیت آلودگی تنها به یک رقم خاص از مرکبات محدود نباشد.
نحوه خسارت پروانه مینوز مرکبات
خسارت اصلی این آفت توسط مرحله لاروی ایجاد میشود. لارو پس از ورود به بافت برگهای جوان، با استفاده از آروارههای بالایی خود سلولهای اپیدرم را پاره کرده و از محتویات آنها تغذیه میکند.
در نتیجه این فعالیت تغذیهای، دالانهای مارپیچی و پهنی در سطح برگ ایجاد میشود که از مهمترین علائم تشخیص آلودگی به مینوز مرکبات هستند. برگهای آسیبدیده معمولاً دچار پیچیدگی شدید و بدشکلی میشوند و سرشاخههای جوان نیز ممکن است تغییر شکل پیدا کنند.
بخشهای خسارتدیده برگ در ابتدا زردرنگ میشوند و با ادامه آسیب، بهتدریج خشک خواهند شد. در شرایطی که شدت آلودگی بالا باشد، خسارت میتواند به ریزش برگها منجر شود. به همین دلیل، بررسی منظم برگهای جوان و سرشاخهها برای شناسایی علائم اولیه فعالیت آفت اهمیت دارد.
روشهای مبارزه و کنترل مینوز مرکبات
برای کنترل پروانه مینوز مرکبات، میتوان از روشهای مختلف مدیریتی و شیمیایی استفاده کرد. انتخاب روش مناسب باید با توجه به وضعیت آلودگی و شرایط باغ انجام شود.
۱. هرس شاخههای آلوده
یکی از روشهای کنترل آفت، هرس و حذف شاخههای آلوده است. این اقدام با هدف حذف بخشهای آسیبدیده و کاهش قسمتهای آلوده در درخت انجام میشود.
۲. استفاده از دشمنان طبیعی
استفاده از زنبورهای پارازیتوئید یکی دیگر از روشهای کنترل زیستی این آفت است. زنبور پارازیتوئید شفیره با نام Pnigalio agraules از خانواده Eulophidae در فهرست عوامل کنترل زیستی ذکر شده برای این آفت قرار دارد.
۳. مبارزه شیمیایی
در روش شیمیایی، سمپاشی با مشاهده نخستین علائم آلودگی و با استفاده از حشرهکشهایی مانند ایمیداکلوپراید و آبامکتین در منابع معرفی شده است. انتخاب فرآورده، مقدار مصرف و زمان کاربرد باید مطابق ثبت رسمی محصول، برچسب سم و توصیه کارشناسی منطقه انجام شود.
جمعبندی
پروانه مینوز مرکبات با فعالیت لاروی و تغذیه از بافت برگهای جوان، یکی از آفات قابل توجه باغهای مرکبات به شمار میرود. ایجاد دالانهای مارپیچی، پیچیدگی برگها، بدشکلی سرشاخهها و خشکیدگی بافتهای آسیبدیده از مهمترین نشانههای حضور این آفت هستند.
شناخت مراحل مختلف رشد، گیاهان میزبان، نحوه زمستانگذرانی و علائم خسارت، به باغداران کمک میکند تا آلودگی را بهتر شناسایی کنند. استفاده از هرس شاخههای آلوده، توجه به دشمنان طبیعی و انتخاب اصولی روش مبارزه شیمیایی، از اقدامات مطرح برای مدیریت این آفت در باغهای مرکبات است.



