کنه قرمز مرکبات؛ علائم خسارت، زیست‌شناسی و روش‌های کنترل
کنه قرمز مرکبات با نام علمی Panonychus citri از آفات مهم باغ‌های مرکبات است که با تغذیه از شیره سلول‌های برگ، میوه و سرشاخه‌های سبز، باعث ایجاد لکه‌های روشن و نقره‌ای شدن سطح آن‌ها می‌شود. در آلودگی‌های شدید، ریزش برگ، ضعف درخت و کاهش کمیت و کیفیت محصول مشاهده می‌شود. در این مقاله با مشخصات، مراحل رشد، علائم خسارت و روش‌های کنترل این آفت آشنا می‌شوید.
نام علمی: Panonychus citri
کنه قرمز مرکبات چیست و چه خسارتی ایجاد می‌کند؟
کنه قرمز مرکبات از خانواده Tetranychidae و از آفات مهم مرکبات در استان‌های شمالی است. طغیان این کنه موجب خسارت شدید و کاهش کمیت و کیفیت محصول مرکبات، مانند لیمو، پرتقال، نارنج و گریپ‌فروت می‌شود.
در نتیجه فعالیت این آفت، بافت سبز گیاه شفافیت خود را از دست می‌دهد. آثار فراوان محل تغذیه و رنگ‌پریدگی روی برگ‌ها و ساقه‌های سبز ظاهر می‌شود و رنگ سبز شفاف آن‌ها به خاکستری یا نقره‌ای متمایل می‌گردد. این تغییر رنگ به‌اندازه‌ای است که درختان آلوده را می‌توان از فاصله دور تشخیص داد. خسارت شدید آفت باعث ریزش برگ، کوچک ماندن میوه و ضعف تدریجی درخت می‌شود (فرحبخش، ۱۳۵۱).
کنه قرمز مرکبات نخستین‌بار روی چند درخت مرکبات در رامسر مشاهده شد و اکنون از لنگرود تا تنکابن و سایر نواحی مرکبات‌خیز شمال انتشار دارد. این کنه از نظر ویژگی‌های ظاهری شباهت زیادی به کنه قرمز سیب دارد؛ به‌طوری‌که تا مدتی این دو گونه را یک گونه می‌دانستند.
دامنه میزبانی و پراکنش کنه قرمز مرکبات
کنه قرمز مرکبات از آفات کلیدی و خطرناک مرکبات در سراسر دنیا شناخته شده است (لیوو و همکاران، ۲۰۱۴). این کنه به‌عنوان آفت مرکبات در آفریقای جنوبی، ژاپن، چین، شوروی سابق و هند گزارش شده است (دوریا و همکاران، ۲۰۰۵).
این آفت احتمالاً در سال ۱۳۱۵ وارد ایران شده است (بهداد، ۱۳۸۱). علاوه بر مرکبات، میزبان‌های دیگر آن شامل کرچک، برگ‌بو، گیاهان زینتی پهن‌برگ، رز، بادام، گلابی، لوبیا و گراس‌ها هستند (جیپسون و همکاران، ۱۹۷۵).
مشخصات ظاهری و مراحل رشد کنه قرمز مرکبات
مشخصات ظاهری کنه بالغ
بدن کنه ماده بالغ به رنگ قرمز یا قرمز تیره مخملی، بیضی و محدب است و طول آن به ۰٫۳۲ تا ۰٫۳۷ میلی‌متر می‌رسد. در سطح پشتی بدن، برجستگی‌هایی وجود دارد که موهای بلند و سفید از آن‌ها خارج شده‌اند. بدن افراد نر نسبتاً کوچک‌تر و باریک‌تر از بدن افراد ماده است.
تخم:
تخم تقریباً کروی، به رنگ قرمز روشن و شفاف است و دنباله‌ای بلند و مو‌مانند دارد که به‌صورت راست در بالای برجستگی تخم قرار گرفته است. کنه، تخم را با ۱۰ تا ۱۲ تار نازک از اطراف به سطح برگ متصل می‌کند.
لارو:
نوزادی که از تخم خارج می‌شود، لارو نام دارد. لارو دارای سه جفت پا است و اندازه آن حدود ۰٫۲ میلی‌متر است. این مرحله در دمای ۲۵ درجه سلسیوس، یک تا دو روز طول می‌کشد.
پس از تکمیل مرحله لاروی، لارو در یک محل، سطح شکمی بدن خود را کاملاً به سطح برگ می‌چسباند و با جمع کردن پاها به سمت بدن وارد مرحله استراحت می‌شود. این مرحله یک تا ۱٫۵ روز طول می‌کشد.
پوره سن اول (Protonymph):
پوره سن اول دارای چهار جفت پا است، کمی بزرگ‌تر از لارو بوده و اندازه آن به ۰٫۲ تا ۰٫۲۵ میلی‌متر می‌رسد.
این مرحله در دمای ۲۵ درجه سلسیوس، یک تا دو روز طول می‌کشد. سپس کنه وارد مرحله استراحت دوم می‌شود که مدت آن یک تا ۱٫۲ روز است.
پوره سن دوم (Deutonymph):
پوره سن دوم دارای چهار جفت پا است و اندازه آن به ۰٫۲۵ تا ۰٫۳ میلی‌متر می‌رسد. در این مرحله، کنه‌های نر به‌واسطه باریک بودن انتهای بدن از افراد ماده قابل تشخیص هستند.
پوره‌ها پس از یک تا دو روز تغذیه، وارد مرحله استراحت سوم (Teliochrysalis) می‌شوند. مدت این مرحله در دمای ۲۵ درجه سلسیوس، یک تا ۱٫۵ روز است.
مرحله بلوغ (Adult):
کنه‌ها در این مرحله دارای چهار جفت پا، به رنگ قرمز یا قرمز مخملی و به طول ۰٫۳۲ تا ۰٫۳۷ میلی‌متر هستند. رنگ افراد نر و ماده در ابتدا قرمز کم‌رنگ است و به‌تدریج تیره‌تر می‌شود.
در سطح پشتی بدن، برجستگی‌هایی وجود دارد که موهای بلند و سفید از آن‌ها خارج شده‌اند. ماده‌های بالغ به شکل بیضی و محدب هستند و موهای پشتی آن‌ها بلندتر بوده و از برجستگی‌های شکمی به وجود می‌آیند.
بدن افراد نر نسبتاً کوچک‌تر و باریک‌تر از بدن افراد ماده است. شکم آن‌ها مخروطی و در انتها باریک‌تر است و پاهای بلندتری دارند.
زیست‌شناسی کنه قرمز مرکبات:
این آفت زمستان را به‌صورت تخم روی سرشاخه‌ها می‌گذراند. در زمستان‌های ملایم، پوره و کنه بالغ نیز دیده می‌شوند.
اوج تراکم جمعیت و فعالیت آفت در دو مقطع از سال، در بازه اوایل بهار تا اواسط پاییز، مشاهده می‌شود. بااین‌حال، در اواخر پاییز، زمستان و اوایل بهار، به علت بارندگی مداوم و سرما، جمعیت آفت بسیار کم است. همچنین از اوایل تا اواخر تابستان، افزایش گرمای محیط موجب کاهش جمعیت کنه می‌شود.
این آفت در شرایط طبیعی ۱۳ نسل دارد و هر نسل آن به‌طور متوسط ۱۴ روز طول می‌کشد (بهداد، ۱۳۸۱).
ماده‌ها بلافاصله پس از خروج از پوسته مرحله استراحت، آماده جفت‌گیری هستند. در مقابل، نرها بسته به دمای محیط و نحوه تغذیه، به ۰٫۵ تا دو روز زمان نیاز دارند تا به بلوغ جنسی برسند (فرجی، ۱۳۷۱).
نسبت جنسی این کنه در شرایط طبیعی تقریباً یک به چهار، به‌ترتیب نر به ماده، است؛ یعنی معمولاً به‌ازای یک کنه نر، چهار کنه ماده مشاهده می‌شود (بهداد، ۱۳۸۱).
میانگین دوره رشد جنینی تخم ۷٫۵ روز، با حداقل ۳٫۵ روز و حداکثر ۱۴٫۳ روز، تعیین شده است. متوسط دوره رشد پورگی نیز ۶٫۳ روز، با حداقل ۴٫۴ روز و حداکثر ۹٫۶ روز، است. هر کنه ماده ۲۰ تا ۵۰ عدد تخم می‌گذارد.
نحوه خسارت و علائم آلودگی کنه قرمز مرکبات:
کنه قرمز مرکبات به برگ، میوه و سرشاخه‌های سبز درختان حمله می‌کند. این آفت با قطعات دهانی خنجرمانند خود، که کلیسر نام دارند و از نوع زننده‌ـ‌مکنده هستند، سلول‌های گیاه میزبان را پاره کرده و از شیره آن‌ها تغذیه می‌کند.
علائم آلودگی به‌صورت لکه‌های ریز و روشن روی سطح برگ‌ها و میوه‌ها دیده می‌شود و ظاهری نقره‌ای به آن‌ها می‌دهد. این وضعیت موجب قاشقی شدن برگ‌ها یا ریزش شدید آن‌ها در شاخه‌های انتهایی می‌شود.
حمله این آفت به میوه‌ها باعث کوچک ماندن و کم‌آب شدن آن‌ها می‌شود. همچنین پوست میوه نقره‌ای و بدرنگ می‌شود. میوه‌های آلوده پوسیده شده و از بین می‌روند.
زمانی که رطوبت خاک کم و بادهای خشک بیشتر باشد، آلودگی این آفت افزایش می‌یابد و باعث ریزش برگ و میوه و زوال شاخه‌ها می‌شود.
شدت خسارت این آفت در فصل بهار و اواسط پاییز بیشتر از سایر زمان‌ها است.
روش‌های کنترل کنه قرمز مرکبات
کنترل زراعی:
- آبیاری مناسب.
- خودداری از کاشت گیاهان میزبان کنه، مانند کرچک و زیتون تلخ، در باغ‌های مرکبات.
- استفاده از ارقام مقاوم.
مبارزه بیولوژیک
استفاده از شکارگرهای طبیعی، مانند کفشدوزک‌ها و کنه شکارگر A. longisetus، از روش‌های مبارزه بیولوژیک با این آفت است.
کنترل شیمیایی
در متن حاضر، استفاده از ترکیبات زیر با توجه به شرایط آب‌وهوایی برای کنترل شیمیایی کنه قرمز مرکبات ذکر شده است:
رعایت اصول سمپاشی صحیح برای پوشش مناسب برگ‌ها و اجرای مؤثر کنترل شیمیایی اهمیت دارد.
