بیماری گموز مرکبات؛ علائم، عوامل ایجاد و روش‌های کنترل
بیماری گموز مرکبات یکی از بیماری‌های مهم درختان مرکبات است که توسط شبه‌قارچ‌های فایتوفتورا ایجاد می‌شود. این بیماری با علائمی مانند ترشح صمغ، پوسیدگی طوقه و ریشه، زردی و ریزش برگ‌ها و خشکیدگی شاخه‌ها همراه است. رطوبت زیاد و زهکشی نامناسب خاک از عوامل تشدیدکننده آن هستند. استفاده از پایه‌های مقاوم، نهال سالم، آبیاری اصولی، تغذیه مناسب و کنترل شیمیایی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری و مدیریت این بیماری به شمار می‌روند.
مقدمه:
مرکبات یکی از محبوب‌ترین و پرکشت‌ترین محصولات میوه در جهان هستند. همه مرکبات مهم تجاری احتمالاً از گونه‌های بومی آسیای جنوبی و هند منشأ گرفته‌اند. در حال حاضر، مرکبات در سراسر جهان و در مناطقی که بارندگی یا آب کافی برای آبیاری فراهم باشد و یخبندان وجود نداشته باشد یا آن‌قدر شدید نباشد که درختان را خشک کند، کشت می‌شوند.
مرکبات دسته‌ای از میوه‌ها هستند که پوست ضخیم و مرکز گوشتی دارند. گوشت مرکبات به بخش‌هایی تقسیم می‌شود که با آب‌میوه پر شده‌اند. پوست مرکبات سرشار از روغن‌های معطر و عصاره است.
مرکبات و محصولات آن‌ها منابعی غنی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبرهای غذایی هستند که برای سلامتی اهمیت دارند.
بیماری گموز مرکبات سابقه طولانی دارد و از اکثر نقاط دنیا گزارش شده است. این بیماری در ایران نیز از سال‌ها پیش شناسایی شده و یکی از عوامل مهم محدودکننده کشت مرکبات، به‌خصوص در استان‌های جنوبی و استان فارس، به شمار می‌رود.
این بیماری با نام‌های مختلفی از جمله انگومک و اوزوئی نیز شناخته می‌شود.
بیماری گموز چیست؟
بیماری گموز یکی از بیماری‌های مهم و خسارت‌زا در درختان میوه از جمله بادام، گردو، مرکبات، پسته، زردآلو و سایر درختان است. این بیماری با ایجاد زخم‌هایی روی تنه درخت، نه‌تنها محصول، بلکه حیات درخت را نیز با تهدید جدی مواجه می‌کند.
بیماری گموز در بسیاری از نقاط کشور شایع است و در صورت عدم کنترل، می‌تواند خسارت‌های سنگینی به باغ‌ها وارد کند.
عامل بیماری گموز مرکبات:
عامل اصلی بیماری گموز مرکبات، دو شبه‌قارچ به نام‌های Phytophthora citrophthora و Phytophthora nicotianae هستند که در اکثر نقاط دنیا باعث ایجاد خسارت در مرکبات می‌شوند.
در بیشتر مناطق مرکبات‌خیز ایران، هر دو شبه‌قارچ از طوقه، ریشه، بافت‌های آلوده و خاک اطراف درختان مبتلا به بیماری گموز جداسازی و شناسایی شده‌اند.
بیماری گموز مرکبات در ایران:
بیماری گموز مرکبات در مناطق مختلف ایران گزارش شده است. در گزارش‌های مربوط به شناسایی عوامل بیماری، گونه‌های P. citrophthora و P. nicotianae از مرکبات مناطق خوزستان و تنکابن جداسازی و شناسایی شده‌اند.
همچنین، در بررسی باغ‌های مرکبات مناطق داراب، شیراز، کازرون، جهرم و جیرفت، گونه P. citrophthora و در نواحی حاجی‌آباد بندرعباس، جیرفت، لار، چاه‌قاضی و لامرد، گونه P. nicotianae گزارش شده است.
تأثیر شرایط خاک بر بیماری گموز مرکبات:
گونه‌های فایتوفتورا در خاک‌های رسی و سنگین، بیشتر از خاک‌های شنی و سبک فعالیت دارند؛ زیرا خاک‌های رسی مقدار بیشتری رطوبت را برای مدت طولانی‌تری در خود نگه می‌دارند.
وجود رطوبت برای فعالیت این بیمارگرها بسیار ضروری است. همچنین، فشردگی خاک باعث تشدید فعالیت عوامل بیماری گموز می‌شود.
علائم و نشانه‌های بیماری گموز مرکبات:
نشانه‌های اولیه بیماری گموز به‌صورت لکه‌های کوچک، آب‌سوخته و قهوه‌ای‌رنگ روی پوست در ناحیه طوقه و ترشح صمغ در اطراف طوقه درخت تا ارتفاع نیم‌متری از سطح خاک ظاهر می‌شوند.
با گسترش تدریجی لکه‌ها به سمت قسمت‌های بالایی و پایینی گیاه، پوست درخت قهوه‌ای شده و شکاف‌های عمودی روی آن ایجاد می‌شود که با خروج صمغ همراه است.
خروج صمغ یکی از نشانه‌های بارز این بیماری است که میزان آن در ارقام مختلف مرکبات متفاوت خواهد بود.
چنانچه آلودگی در قسمت‌های زیر خاک باشد، صمغ ترشح‌شده جذب خاک می‌شود و از بیرون قابل مشاهده نیست. پوست قسمت آلوده ممکن است بوی ماهی یا ترشی داشته باشد.
صمغ خارج‌شده در ابتدا آبکی و بی‌رنگ است، اما پس از خشک شدن در هوای آزاد، سخت شده و به رنگ خرمایی درمی‌آید.
بارندگی‌های شدید و برخورد قطرات باران با سطح خاک، باعث پراکنده شدن بیمارگرها و انتقال آن‌ها به میوه‌ها و برگ‌های پایینی درخت می‌شود. این نوع آلودگی ممکن است در ساقه و گل نیز مشاهده شود.
پوسیدگی طوقه معمولاً باعث ضعف عمومی درخت، زردی و ریزش برگ‌ها، سرخشکیدگی شاخه‌ها و زوال ناگهانی گیاه می‌شود.
پوسیدگی طوقه و ریشه همچنین ممکن است باعث گلدهی در فصل غیرمعمول و ریزش برگ‌های درخت شود.
روش‌های کنترل بیماری گموز مرکبات
۱. مبارزه زراعی با بیماری گموز
برای پیشگیری و کاهش خسارت بیماری گموز مرکبات، رعایت اقدامات زراعی زیر اهمیت زیادی دارد:
- استفاده از ارقام و پایه‌های مقاوم به بیماری.
- جلوگیری از استفاده از پایه‌های حساس مانند انواع پرتقال، نارنگی، لیموترش و لیموشیرین.
- انتخاب نهال سالم برای احداث باغ.
- کنار زدن خاک اطراف طوقه هنگام کاشت.
- جلوگیری از نفوذ آب به قسمت طوقه درخت.
- رعایت فاصله مناسب محل پیوند از سطح زمین، به‌طوری‌که محل پیوند حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر بالاتر از سطح خاک قرار گیرد.
- ایجاد زهکشی مناسب در باغ.
- تمیز نگه داشتن محیط باغ.
- حذف علف‌های هرز.
- انجام آبیاری مناسب و اصولی.
۲. کنترل شیمیایی بیماری گموز مرکبات
برای کنترل شیمیایی بیماری گموز، ابتدا خاک اطراف طوقه کنار زده شده و بافت‌های آلوده تراشیده می‌شوند. سپس محل زخم با چسب حاوی قارچ‌کش مناسب پوشانده می‌شود.
در صورتی که قسمت‌های زیادی از تنه درخت به بیماری مبتلا شده باشد، لازم است پوست قسمت‌های آلوده به همراه حدود ۲ سانتی‌متر از حاشیه بافت سالم برداشته شود و محل تراشیده‌شده با قارچ‌کش مناسب، ضدعفونی سطحی شود.
در صورتی که درختی بر اثر بیماری از بین رفته باشد، لازم است درخت آلوده از خاک خارج شده و بقایای آن مطابق ضوابط بهداشتی، دور از باغ امحا شوند.
شرایط اقلیمی مناطق جنوبی کشور به‌گونه‌ای است که عوامل بیماری می‌توانند در بخش زیادی از سال فعال باشند؛ بنابراین، کاربرد قارچ‌کش مناسب در دو نوبت بهار و پاییز، با توجه به شرایط بیماری و دستورالعمل مصرف محصول، قابل بررسی است.
همچنین، درختان آلوده باید به‌صورت جداگانه آبیاری شوند تا احتمال انتقال عوامل بیماری به سایر درختان کاهش یابد.
نتیجه‌گیری:
نقش تغذیه در کنترل بیماری گموز مرکبات
هرچه تغذیه گیاه به‌صورت صحیح و به‌موقع انجام شود، درختان از وضعیت رشدی مناسب‌تری برخوردار خواهند بود و مقاومت آن‌ها در برابر عوامل تنش‌زا و بیماری‌ها افزایش می‌یابد.
کود فسفیت پتاسیم نیز می‌تواند در برنامه مدیریت بیماری گموز نقش مؤثری داشته باشد؛ بااین‌حال، استفاده از آن باید در کنار سایر روش‌های کنترل بیماری انجام شود.
نقش آبیاری در پیشگیری و کنترل بیماری گموز:
یکی از عوامل مهم در مدیریت بیماری گموز مرکبات، نحوه آبیاری درختان است.
میزان رطوبت خاک و نوع سیستم آبیاری، نقش اساسی در جمعیت و فعالیت گونه‌های فایتوفتورا دارند.
بنابراین، باید از تجمع خاک در اطراف طوقه درخت به‌شدت خودداری شود. همچنین، می‌توان با ایجاد حالت جوی و پشته‌ای در فاصله حدود ۲۰ سانتی‌متری از طوقه، از تماس مستقیم خاک مرطوب و آب آبیاری با این قسمت جلوگیری کرد.
این اقدام می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و شرایط مناسب‌تری برای حفظ سلامت درخت فراهم کند.
سموم و کودهای مورد استفاده در مدیریت بیماری گموز مرکبات
سموم مورد استفاده:
- اکسی‌کلرور مس
- ترکیب بردو
کودهای مورد استفاده:
