سن گندم؛ معرفی کامل، علائم خسارت و روشهای مؤثر مبارزه
سن گندم (Eurygaster integriceps) یکی از مهمترین آفات مزارع گندم است. با علائم خسارت، چرخه زندگی، روشهای کنترل، مبارزه شیمیایی و مدیریت این آفت آشنا شوید.
سن گندم (Eurygaster integriceps)؛ معرفی، خسارت، علائم و روشهای مؤثر کنترل
سن گندم چیست؟
سن گندم (Eurygaster integriceps) از خانواده Scutelleridae و راسته Hemiptera یکی از مهمترین آفات مزارع گندم در ایران و بسیاری از کشورهای منطقه به شمار میرود. این آفت تقریباً در تمامی مناطق گندمخیز کشور انتشار دارد و علاوه بر گندم، به جو و چاودار نیز خسارت وارد میکند. همچنین در برخی کشورها فعالیت آن روی یولاف، سورگوم و برنج نیز گزارش شده است.
سن گندم که در ایران با نام کاسهپشتک نیز شناخته میشود، از گذشته تاکنون مهمترین آفت غلات محسوب شده و خسارت اقتصادی آن در بسیاری از سالها حتی از خسارت ملخها نیز بیشتر بوده است.
طبقهبندی علمی سن گندم
- نام علمی: Eurygaster integriceps
- راسته: Hemiptera
- خانواده: Scutelleridae
شکلشناسی سن گندم
حشره کامل سن گندم دارای بدنی بیضیشکل، نسبتاً پهن و به طول ۱۲ تا ۱۴ میلیمتر و عرض حدود ۸ میلیمتر است. رنگ بدن بسته به شرایط محیطی از زرد مایل به خاکستری تا قهوهای تیره متغیر است.
از مهمترین ویژگیهای ظاهری این آفت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سر مثلثیشکل با شیار طولی در مرکز
- شاخکهای پنجبندی که بند انتهایی بلندتر و تیرهتر است
- خرطوم نسبتاً بلند برای تغذیه از شیره گیاه
- سپرچه بزرگ که تقریباً تمام سطح پشت بدن را میپوشاند
- وجود نقاط ریز روی سپرچه و یک نوار زرد در بخش میانی آن
- پاهای دارای خارهای ریز قهوهای
- پنجه سهبندی
تخمهای این آفت کروی، حدود ۰٫۷ میلیمتر قطر داشته و معمولاً به صورت دو ردیف منظم شامل ۱۰ تا ۱۶ تخم روی برگهای گندم قرار میگیرند.
سن گندم دارای ۵ مرحله پورگی است. پورههای سن اول تقریباً گرد بوده و ابتدا سبز روشن هستند اما مدت کوتاهی پس از خروج از تخم به رنگ تیره درآمده و با هر بار پوستاندازی رنگ آنها تغییر میکند تا در مراحل پایانی به رنگ سرخ آجری برسند.
زمستانگذرانی سن گندم
سن گندم زمستان را به صورت حشره کامل در دامنه کوهها و زیر بوتهها و علفهای هرز، بهویژه گیاهان گون (Astragalus spp.) و درمنه (Artemisia spp.) سپری میکند.
با افزایش دمای هوا و رسیدن دما به حدود ۲۰ درجه سانتیگراد، حشرات بالغ از محل زمستانگذرانی خارج شده و به سمت مزارع گندم پرواز میکنند.
خسارت سن گندم
خسارت این آفت در سه مرحله مختلف از رشد گیاه ایجاد میشود.
۱. خسارت سن مادر
در ابتدای فصل، حشرات بالغ زمستانگذران (سن مادر) پس از ورود به مزارع برای تأمین انرژی موردنیاز جهت تولیدمثل از شیره ساقه، برگ و خوشههای جوان تغذیه میکنند.
این تغذیه باعث:
- سفید شدن خوشههای تازه تشکیلشده
- خشک شدن خوشه
- کاهش رشد گیاه
میشود.
در شرایط مناسب، هر سن مادر میتواند طی چند روز به ۳ تا ۵ ساقه گندم خسارت وارد کند.
در صورتی که تراکم سن مادر به یک عدد یا بیشتر در هر متر مربع برسد، مبارزه شیمیایی توصیه میشود.
۲. خسارت پورهها
پس از تفریخ تخمها، پورهها از برگ، ساقه و بهویژه دانههای در حال تشکیل تغذیه میکنند.
شدت خسارت از سن سوم پورگی افزایش یافته و در سنین چهارم و پنجم به بیشترین میزان خود میرسد.
بیشترین خسارت اقتصادی سن گندم مربوط به همین مرحله است.
۳. خسارت حشرات بالغ نسل جدید
حشرات بالغ نسل جدید پیش از مهاجرت به محلهای تابستانگذرانی برای تکمیل ذخایر غذایی خود از دانههای رسیده گندم تغذیه میکنند.
این مرحله معمولاً همزمان با نزدیک شدن زمان برداشت محصول است.
علائم خسارت سن گندم
آلودگی مزارع به سن گندم با علائم زیر قابل تشخیص است:
- ایجاد لکههای سفید یا زرد روی برگها
- پوک شدن خوشهها
- چروکیده شدن دانهها
- کاهش وزن هزار دانه
- ایجاد لکه محل تغذیه روی دانه
- افت کیفیت آرد
- کاهش کیفیت گلوتن
- کاهش کیفیت خمیر و نان
یکی از مهمترین خسارتهای سن گندم، کاهش کیفیت نانوایی آرد است که حتی در صورت عملکرد مناسب مزرعه نیز میتواند ارزش اقتصادی محصول را کاهش دهد.
روشهای کنترل سن گندم
کنترل این آفت باید به صورت تلفیقی (IPM) انجام شود.
کنترل زراعی
رعایت اصول مدیریت مزرعه نقش مهمی در کاهش جمعیت آفت دارد.
مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- انتخاب ارقام زودرس
- مدیریت صحیح آبیاری
- کنترل علفهای هرز اطراف مزرعه
- برداشت بهموقع محصول
- رعایت تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان
کنترل بیولوژیک
دشمنان طبیعی سن گندم نقش مهمی در کاهش جمعیت این آفت دارند.
از مهمترین عوامل کنترل طبیعی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- زنبورهای پارازیتوئید
- شکارگرها
- عوامل بیماریزای حشرات
حفظ این موجودات مفید از طریق کاهش مصرف بیرویه سموم و حفظ تنوع زیستی، نقش مهمی در جلوگیری از طغیان آفت دارد.
مبارزه شیمیایی
در صورت عبور جمعیت آفت از آستانه زیان اقتصادی، استفاده از حشرهکش مناسب ضروری است.
مرحله اول؛ مبارزه با سن مادر
بهترین زمان مبارزه زمانی است که:
- ریزش سن مادر در مزرعه افزایش یابد.
- حداقل یک حشره کامل در هر متر مربع مشاهده شود.
کنترل موفق سن مادر باعث کاهش شدید جمعیت نسل بعد خواهد شد.
مرحله دوم؛ مبارزه با پورهها
زمان مناسب مبارزه هنگامی است که بیشتر جمعیت پورهها در سن دوم پورگی قرار داشته باشند.
در این مرحله، حشرات حساستر بوده و کنترل شیمیایی بیشترین کارایی را خواهد داشت.
سموم مؤثر برای کنترل سن گندم
از جمله حشرهکشهای رایج برای کنترل این آفت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
نکته: نوع سم، مقدار مصرف و زمان کاربرد باید بر اساس توصیه کارشناسان گیاهپزشکی، برچسب سم و شرایط منطقه انتخاب شود.
جمعبندی
سن گندم یکی از مهمترین آفات غلات در ایران است که علاوه بر کاهش عملکرد، کیفیت آرد و نان را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. پایش مستمر مزارع، رعایت اصول مدیریت تلفیقی آفات (IPM)، حفظ دشمنان طبیعی و انجام مبارزه شیمیایی در زمان مناسب، مؤثرترین راهکار برای کاهش خسارت این آفت محسوب میشود.
