کرم خراط چیست؟ علائم، خسارت و راههای مبارزه با کرم خراط
کرم خراط یکی از آفات مهم و خسارتزای درختان است. با علائم آلودگی، چرخه زندگی، خسارت، بهترین زمان مبارزه و روشهای کنترل کرم خراط آشنا شوید.
کرم خراط؛ Zeuzera pyrina
مقدمه
کرم خراط یا پروانه فری یا شبپره پلنگی، از آفات مهم درختان میوه است. در ایران، ابتدا در سال ۱۳۱۵ گزارش شده است. لارو این پروانه چوبخوار بوده و به اغلب درختان میوه و غیرمثمرها و همچنین در نهالستانها به نهالها حمله میکند و حدود ۱۵۰ گونه گیاه میزبان دارد.
درختان جنگلی میزبان این آفت در ایران عبارتاند از: افرا، شاهبلوط هندی، توسکا، زبان گنجشک، گردو، زیتون، صنوبر، بلوط و نارون.
این آفت تقریباً در تمام مناطق کشور با درجه اهمیت اقتصادی زیاد انتشار دارد.
شکلشناسی کرم خراط
حشره کامل پروانهای است که عرض آن با بالهای باز در مادهها ۴۵ تا ۵۸ میلیمتر و در نرها ۴۰ تا ۵۰ میلیمتر و طول بدن حشره ۱۸ تا ۲۸ میلیمتر است.
بالهای جلویی و عقبی سفید، همراه با لکههای گرد متمایل به آبی است. شاخک در حشره ماده ۳۵ مفصلی و در نرها ۴۹ مفصلی است. شاخک در نر، در نصف اول از نوع پروش و در نیمه دوم از نوع نخی و در ماده تماماً نخی است.
تخم حشره غلطکیشکل، سفید متمایل به زرد، به طول ۱.۳ میلیمتر و عرض یک میلیمتر و گوشتیرنگ است.
لارو کامل به طول ۶۰ میلیمتر میرسد. سر لارو و پلاک پشت سینه اول بهخوبی رشد کرده و رنگ آنها سیاه است. پلاک انتهای بدن نیز به همان رنگ پلاک پشت سینه اول است.
سینه و شکم لارو به رنگ زرد بوده و روی آنها تعداد زیادی نقاط سیاه دیده میشود. لاروهای نوزاد به رنگ گلی بوده و فاقد نقاط سیاه هستند.
شفیرهها قهوهای روشن بوده و طول آنها به ۲۸ تا ۳۵ میلیمتر میرسد.
(رجبی و دانیالی، ۱۳۴۸) (Talhouk, 1969)
چرخه زندگی کرم خراط
پروانه فری در ایران هر دو سال یک نسل دارد و زمستانها را نیز بهصورت لاروهای سنین مختلف در درون شاخه درختان میزبان میگذراند.
در اواسط بهار، لاروهایی که رشدشان کامل شده تبدیل به شفیره شده و حدود دو هفته بعد، در اواخر بهار، شبپرهها بهتدریج ظاهر میشوند.
در شرایط کرج و اطراف، ظهور پروانه از خردادماه شروع شده و تا شهریورماه، یعنی حدود سه ماه و نیم، ادامه دارد.
حشرات ماده بعد از خروج، در شب جفتگیری کرده و بلافاصله تخمریزی میکنند. حشره ماده هیچ نوع تغذیهای انجام نمیدهد و بین خروج حشره ماده و تخمریزی آن دو روز فاصله است.
محل قرارگیری تخمها بر روی ساقه و سطح صاف درخت بهصورت پراکنده دیده میشود.
تخمها سفید با زمینه زرد کمرنگ بوده، سپس گلیرنگ شده و در مراحل آخر زمینه خاکستری پیدا میکنند. حداقل تعداد تخم ۵۰۳ عدد و حداکثر ۹۸۶ عدد بوده است.
پس از حدود ۷ تا ۱۰ روز، تخمها به لارو تبدیل میشوند. لاروها بهسرعت به داخل چوب درخت نفوذ کرده و شروع به تغذیه از بافت چوبی میکنند.
این مرحله میتواند تا دو سال طول بکشد و لاروها در این مدت به شاخهها و تنه درختان آسیب میزنند.
لاروهای کاملشده در اواخر بهار به شفیره تبدیل میشوند. این مرحله حدود ۱۵ تا ۲۵ روز طول میکشد.
خسارت کرم خراط
جمعیت کرم خراط یا پروانه فری در سالهای اخیر به دلایل مختلف افزایش چشمگیری داشته است. خساراتی که این آفت به درختان و باغ تحمیل میکند، بسیار گسترده است.
بیشتر خسارت مربوط به مراحل لاروی آن است؛ بهطوریکه لاروها با تغذیه از چوب و شاخههای درختان، مغز شاخهها را خورده و آنها را دچار پوکی میکنند.
سپس شاخهها اغلب بر اثر وزن بالای میوهها شکسته و روی زمین میافتند. این آفت حتی برداشتکنندگان میوه را هنگام بالا رفتن از درخت برای چیدن میوهها دچار مشکل میکند و خسارات فراوانی در مزرعه و باغ ایجاد میکند.
دلایلی که منجر به افزایش جمعیت آفت و خسارت واردشده توسط این حشره میشوند، عبارتاند از:
- تغییر اقلیم و شرایط آبوهوایی و نبود زمستانهای سرد و یخبندان
- عدم توجه به بهداشت باغ
- کاهش جمعیت یا عدم فعالیت دشمنان طبیعی کرم خراط
- هرس نامناسب درختان و شاخههای اضافی
- وجود نهالهای آلوده
- تغذیه نامناسب درختان
علائم آلودگی درخت به کرم خراط
مهمترین نشانههای آلودگی درخت به کرم خراط به شرح زیر است:
۱. وجود سوراخهای منظم روی تنه یا شاخههای اصلی
لاروهای کرم خراط با ورود به داخل چوب، تونلهایی ایجاد میکنند که در نهایت بهصورت سوراخهای گرد یا بیضیشکل روی سطح تنه ظاهر میشوند. این سوراخها معمولاً منظم و دارای قطر مشخص هستند.
۲. خروج خاکاره یا براده چوب از سوراخها
یکی از واضحترین نشانهها، مشاهده خاکاره، براده یا خرده چوب در اطراف سوراخها یا روی زمین در نزدیکی پایه درخت است. این مواد معمولاً توسط لاروها در حین تغذیه به بیرون رانده میشوند.
۳. ترشح شیره یا مایع قهوهایرنگ از محل سوراخها
درخت آلوده برای مقابله با آسیب ممکن است از محل ورود لاروها شیره یا مایعی چسبناک ترشح کند. این ترشحات میتوانند نشانه تلاش درخت برای دفاع طبیعی باشند.
۴. ضعف عمومی و کاهش باردهی درخت
درختانی که بهطور مکرر یا شدید آلوده شوند، رشد ضعیفتری داشته، میوههای کمتر و کوچکتری تولید میکنند یا در برخی موارد باردهی درختان قطع میشود.
۵. صدای جویدن در شب از تنه درختان
صدای جویدن لاروهای بزرگتر کرم خراط در محیطهای آرام، از داخل چوب در شب شنیده میشود که خود نشانهای از زنده بودن آفت در تنه است.
بهترین زمان برای مبارزه با کرم خراط در شرایط بحرانی
اوایل بهار تا اوایل تابستان؛ زمان تخمگذاری و خروج لاروها
بهترین زمان برای استفاده از تلههای فرمونی است. کنترل تخم و لاروهای تازه تفریخشده قبل از ورود به چوب، بیشترین اثربخشی را دارد.
اواسط تابستان؛ فعالیت شدید لاروها
در این زمان لاروها فعال بوده و در حال تغذیه هستند که تزریق مستقیم سم به سوراخها بسیار مؤثر است.
فصل پاییز؛ قبل از ورود به خواب زمستانی
با هرس شاخههای آلوده، حذف بخشهای مشکوک و ضدعفونی باغ میتوان از گسترش آلودگی جلوگیری کرد.
اواخر بهار تا اوایل تابستان؛ زمان خروج پروانهها
استفاده از تلههای نوری و فرمونی برای جذب و نابودی پروانههای بالغ، از تخمریزی جلوگیری میکند.
راههای مبارزه با کرم خراط
مبارزه بیولوژیک
نصب تلههای فرمونی یا نوری: در فصل بهار تا تابستان این نوع تلهها باید نصب شوند. این تلهها باعث کاهش جمعیت بالغین و جلوگیری از تخمریزی میشوند.
مبارزه زراعی
هرس شاخههای آلوده و سوزاندن آنها در بیرون از باغ.
تقویت عمومی درخت و مدیریت تغذیه.
مبارزه شیمیایی
استفاده از میخهای سمی آماده: این میخها حاوی حشرهکش هستند و بهطور مستقیم درون سوراخهای ایجادشده توسط کرم خراط کوبیده میشوند. بهتدریج سم آزاد شده و لاروها را از بین میبرد. این روش برای باغهای بزرگ یا درختان متعدد کاربرد دارد.
تزریق سم به داخل سوراخهای آلوده: مؤثرترین روش برای نابودی لاروهای فعال، تزریق مستقیم سموم سیستمیک یا تماسی به داخل سوراخهایی است که کرم خراط در تنه ایجاد کرده است. پس از تزریق، سوراخها با خمیر چوب یا پارافین بسته میشوند تا اثر سم باقی بماند.
راههای جلوگیری از آلوده شدن مجدد باغ به کرم خراط
- هرس منظم شاخههای آلوده و خشک
- ضدعفونی کامل ابزار باغبانی
- پوشش زخمها و بریدگی درختان با چسب پیوند یا رنگ محافظ
- تقویت سیستم ایمنی درخت با تغذیه اصولی
- نصب تلههای نوری و فرمونی بهطور دائمی
- پاکسازی باغ از شاخههای آلوده
- جلوگیری از انتقال چوبهای آلوده به باغهای مجاور و انبار چوب
نتیجه نهایی
درختانی که از شرایط مدیریتی و مراقبتی مناسب همچون آبیاری اصولی و منظم، تغذیه صحیح، نور مناسب و موارد مشابه برخوردار هستند، سالمتر، قویتر و شادابتر بوده و ضمن باردهی بسیار عالی، در برابر امراض مختلف و عوامل بیماریزا همچون آفات و بیماریها مقاومت بسیار بالایی خواهند داشت.
درختانی که ضعیف هستند و تغذیه مناسبی ندارند، در برابر آفات و بیماریها نمیتوانند بهخوبی مقاومت کنند.
