کرم خوشه‌خوار انگور؛ شکل‌شناسی، نحوه خسارت و روش‌های مبارزه
کرم خوشه‌خوار انگور Lobesia botrana از آفات مهم تاکستان‌ها است که لاروهای آن با تغذیه از جوانه‌ها، گل‌ها، غوره‌ها و حبه‌های رسیده انگور، باعث خشکیدگی، چروکیدگی و ریزش محصول می‌شوند. این آفت در شرایط آب‌وهوایی شهریار سه نسل در سال دارد و به‌صورت شفیره زمستان‌گذرانی می‌کند. رعایت بهداشت باغ، هرس اصولی، استفاده از داربست، کاشت ارقام مقاوم و کنترل شیمیایی از روش‌های مبارزه با آن هستند.
Lobesia botrana Den.
مقدمه
انگور از درختان مثمر به شمار می‌رود که به‌صورت بوته‌ای و رونده، هم بر روی زمین به‌شکل کشیده و رونده و هم به شیوه نوین، از طریق محافظ و داربست رشد می‌کند و بالا می‌رود. استفاده از محافظ و داربست سبب برداشت راحت‌تر میوه و همچنین رشد بهتر گیاه می‌شود.
انگور از گیاهان دائمی به شمار می‌رود که عمر اقتصادی آن به بیش از ۱۰۰ سال می‌رسد. میوه این گیاه، بسته به گونه‌های مختلف، به‌صورت گرد، کروی و کشیده است و به‌شکل خوشه‌ای ظاهر می‌شود. هر خوشه این گیاه بیش از ۵۰ تا ۱۰۰ دانه انگور دارد. میوه انگور بسیار گوشتی و آبدار است و خواص بی‌شماری دارد.
کرم خوشه‌خوار انگور اولین بار در سال ۱۳۲۴ از موستان‌های ارومیه توسط کوثری جمع‌آوری شده است. در ایران، این آفت روی مو فعالیت دارد؛ ولی در بعضی از کشورها، میزبان‌های دیگری از قبیل درختچه‌های زینتی نیز برای این حشره گزارش شده است.
طرز خسارت آفت بدین ترتیب است که در بهار، لاروهای جوان نسل اول از جوانه‌های شاخه‌زا تغذیه کرده و در نتیجه، سبب خشکیدن گل‌ها و جوانه‌ها و ریزش آن‌ها می‌شوند. نسل دوم نیز به غوره‌ها حمله کرده و ابتدا روی غوره سوراخی ایجاد می‌کند و سپس شروع به تغذیه از گوشت غوره می‌نماید.
شکل‌شناسی حشره کامل کرم خوشه‌خوار انگور
کرم خوشه‌خوار انگور شب‌پره‌ای است که عرض آن با بال‌های باز، ۱۲ تا ۱۳ میلی‌متر است. طول این حشره در منابع مختلف یکسان ذکر نشده و بین ۵ تا ۱۰ میلی‌متر نوشته شده است.
بال‌های جلویی شب‌پره به رنگ خرمایی مایل به بور بوده و دارای دو نوار روشن عرضی است. در قسمت وسط، لکه‌های تیره‌رنگی که دارای نقش‌ونگار هستند دیده می‌شوند و نوارها به‌طور متناوب در بین لکه‌ها قرار دارند.
در کنار انتهای بال‌های جلویی پروانه، ریشک‌های روشنی که کمی تیره‌رنگ هستند دیده می‌شوند. بال‌های عقبی پروانه به رنگ خاکستری روشن بوده و حاشیه عقبی انتهای بال دارای ریشک‌های خاکستری است.
روی بال‌های عقبی، نزدیک حاشیه، نواری وجود دارد که روی آن لکه‌های گردآلود خاکستری‌رنگ دیده می‌شود.
شاخک‌های پروانه دراز بوده و از ۵۰ تا ۵۲ مفصل تشکیل شده‌اند. ساق پای حشره نیز خاردار است.
تخم حشره به رنگ زرد متمایل به سفید، قوس‌وقزح‌دار، با قسمت بالایی کمی مسطح و کم‌وبیش کروی است و حدود ۰٫۵ تا ۰٫۷ میلی‌متر قطر دارد.
لارو کرم خوشه‌خوار انگور
لارو حشره ۸ تا ۱۲ میلی‌متر طول دارد. رنگ آن ابتدا سفید و سر آن سیاه‌رنگ است، ولی بعداً به رنگ سبز مایل به زرد درمی‌آید. صفحه پشت سینه اول لارو نیز سیاه است.
لارو کامل در پاهای دروغی ماقبل شکم دارای ۳۰ تا ۴۰ قلاب خمیده است که مجموعاً تشکیل یک دایره را می‌دهند. قلاب‌های مزبور یک‌درمیان بزرگ و کوچک هستند.
قلاب‌ها در پاهای دروغی آنال به‌شکل نیم‌دایره بوده و تعدادشان ۲۰ تا ۲۵ عدد است و در یک طرف، تشکیل نیم‌حلقه می‌دهند.
در سطح شکمی آخرین حلقه، یک شانه شش‌دندانه‌ای وجود دارد که چهار عدد مرکزی آن درشت و دو عدد جانبی آن نازک است.
سطح بدن لارو از یک‌سری سلول‌های یکنواخت و متخلخل‌شکل تشکیل یافته و در انتهای بدن، موهای بلند نیز دیده می‌شود.
شفیره کرم خوشه‌خوار انگور
شفیره به طول ۵ تا ۷ میلی‌متر بوده و در پیله سفیدی قرار دارد. رنگ اصلی شفیره قهوه‌ای است و طول آن با انضمام پیله به ۱۰ تا ۱۲ میلی‌متر می‌رسد. (قریب، ۱۳۳۹)
تعداد نسل کرم خوشه‌خوار انگور
کرم خوشه‌خوار انگور در شرایط آب‌وهوایی شهریار، سه نسل در سال دارد.
زمستان‌گذرانی کرم خوشه‌خوار انگور
این آفت زمستان را به‌صورت شفیره در پیله سفید ابریشمی، زیر پوست ساقه مو، در شکاف‌ها و زیر برگ‌های ریخته‌شده موستان می‌گذراند.
نحوه خسارت کرم خوشه‌خوار انگور
لاروهای کرم خوشه‌خوار انگور از جوانه‌ها، دمبرگ‌ها، خوشه‌های گل و حتی برگ‌های جوان تغذیه می‌کنند.
خسارت نسل اول کرم خوشه‌خوار انگور
لاروهای تازه نسل اول این آفت در فصل بهار از جوانه‌ها و غنچه‌های انگور تغذیه می‌کنند و روی آن‌ها را با تار می‌پوشانند.
با پیشرفت خسارت، این لاروها گاهی از جوانه‌هایی که باعث تولید شاخه می‌شوند نیز تغذیه می‌کنند. این امر باعث خشک شدن گل‌ها، جوانه‌ها و همچنین ریزش آن‌ها می‌شود.
خسارت نسل دوم کرم خوشه‌خوار انگور
لاروهای نسل دوم در اواخر خردادماه، زمانی که غوره‌ها تشکیل شده و به‌اندازه عدس هستند، روی آن‌ها تخم‌ریزی می‌کنند.
لارو این نسل، خسارت خود را به‌شکل سوراخ کردن غوره و تغذیه از مواد غذایی داخل آن وارد می‌کند.
با ادامه تغذیه این لاروها از غوره، علائم خسارت به‌شکل چروکیده شدن حبه‌های انگور و در نهایت ریزش آن‌ها ظاهر می‌شود.
خسارت نسل سوم کرم خوشه‌خوار انگور
خسارت نسل سوم آفت کرم خوشه‌خوار، از اوایل تا اواخر مردادماه، توسط لاروهای آفت و با تغذیه آن‌ها از انگورهای رسیده شروع می‌شود.
لاروها با تغذیه از گوشت و پوست حبه‌های انگور رسیده، روی آن‌ها تارهایی ایجاد می‌کنند که بروز این علائم، نشانه حمله آفت به محصول است.
خوشه‌های آلوده به آفت کرم خوشه‌خوار در این شرایط به بیماری‌های قارچی مختلفی مبتلا می‌شوند.
خسارت این آفت در کشت دیم انگور معمولاً کمتر از کشت آبی است و به همین دلیل، در بعضی از مناطق دیم، مبارزه با آفت خوشه‌خوار رایج نیست.
بیشترین خسارت آفت کرم خوشه‌خوار مربوط به نسل‌های سوم و چهارم این آفت است.
روش‌های مبارزه با کرم خوشه‌خوار انگور
کنترل زراعی کرم خوشه‌خوار انگور
۱. رعایت بهداشت باغ، سوزاندن علف‌های هرز و برگ‌های خشک باغ. برگ‌ها می‌توانند محلی برای زمستان‌گذرانی و تجمع آفت خوشه‌خوار در فصل زمستان باشند.
۲. استفاده از یخ‌آب زمستانه.
۳. هرس اصولی و درست درخت انگور برای جلوگیری از زیاد شدن شاخه‌های اضافی که خود محل تجمع آفت و گسترش بیشتر بیماری هستند.
۴. احداث باغ انگور به‌صورت ردیفی و روی داربست.
۵. کاشت ارقام مقاوم.
کنترل شیمیایی کرم خوشه‌خوار انگور
۱. مرحله اول سمپاشی: زمانی است که درختان انگور در مرحله غنچه‌دهی هستند و هنوز گل‌ها باز نشده‌اند.
۲. مرحله دوم سمپاشی: زمانی است که غوره‌های انگور در حال تشکیل شدن هستند.
۳. مرحله سوم سمپاشی: زمانی است که غوره‌ها شروع به آبدار شدن کرده‌اند و درخت انگور در حال پر کردن و رساندن میوه‌های خود است.
سموم: فوزالون، لامبدا سایهالوترین و اتیون.
