نام علمی: Chrysomphalus dictyospermi Morgan

مقدمه:

سپردار قهوه‌ای مرکبات یکی از آفات مهم درختان مرکبات در ایران است که با تغذیه از شیره گیاهی، موجب ضعف درخت، زرد شدن و ریزش برگ‌ها و کاهش کیفیت میوه می‌شود. این آفت علاوه بر مرکبات، طیف گسترده‌ای از گیاهان زینتی و درختان دیگر را نیز مورد حمله قرار می‌دهد.

سپردار قهوه‌ای مرکبات احتمالاً بومی ایران نیست و به اعتقاد منابع قدیمی، همراه با نهال‌های آلوده از خاور دور وارد کشور شده است. این آفت نخستین بار در سال ۱۳۱۰ توسط کوثری و افشار روی یک درخت مرکبات در یکی از باغ‌های ساری مشاهده شد. انتقال نهال‌های آلوده مرکبات و گیاهان زینتی، به‌ویژه شمشاد، در گسترش آن نقش داشته است.

علاوه بر سپردار قهوه‌ای، شپشک آردآلود مرکبات نیز یکی از آفات مکنده مرکبات است که با تغذیه از شیره گیاهی می‌تواند به رشد و سلامت درختان آسیب برساند.

گیاهان میزبان و پراکنش جغرافیایی سپردار قهوه‌ای مرکبات

این آفت علاوه بر انواع مرکبات، به گیاهان میزبان متعددی حمله می‌کند. از جمله میزبان‌های گزارش‌شده آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شمشاد معمولی، شمشاد جنگلی و شمشاد نعنایی
• ارغوان و برگ بو
• چای و کاملیا
• نخل‌های زینتی
• خرمالو و گل سرخ
• اکالیپتوس و رازقی
• برگ مو و برخی دیگر از درختان میوه

بر اساس گزارش‌های تاریخی، سپردار قهوه‌ای مرکبات در نواحی ساحلی شمال ایران، از تالش و بندر انزلی تا مناطق مختلف مازندران، گرگان و بندرگز انتشار داشته است. همچنین حضور آن در برخی گلخانه‌ها و نارنجستان‌های تهران و کرج گزارش شده است.

علائم خسارت سپردار قهوه‌ای مرکبات

سپردار قهوه‌ای با فروبردن خرطوم خود در بافت گیاه، از شیره گیاهی تغذیه می‌کند. این فعالیت تغذیه‌ای به‌ویژه در آلودگی‌های شدید، سلامت و رشد درخت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مهم‌ترین علائم خسارت این آفت عبارت‌اند از:

• زرد شدن برگ‌ها: تغذیه مستمر آفت موجب ضعف برگ‌ها و کاهش شادابی درخت می‌شود.
• ریزش برگ: در آلودگی‌های شدید، برگ‌های آسیب‌دیده ممکن است زودتر از موعد بریزند.
• کاهش کیفیت میوه: تغذیه آفت روی میوه، ظاهر و ارزش بازاری محصول را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• ضعف عمومی درخت: کاهش توان رشد و کاهش مقاومت درخت در برابر تنش‌های محیطی، از پیامدهای آلودگی شدید است.
• افزایش تراکم آفت روی برگ و میوه: در شرایط مساعد، جمعیت این حشره می‌تواند به‌شدت افزایش یابد و بخش‌های مختلف درخت را درگیر کند.

در گزارش‌های قدیمی، تراکم بسیار بالایی از سپردار قهوه‌ای روی برگ و میوه مرکبات ثبت شده است؛ به‌طوری‌که روی یک برگ بزرگ حدود ۴۸۰۰ فرد در مراحل مختلف رشدی و روی یک میوه نارنج با قطر حدود ۶ سانتی‌متر بیش از ۲۴ هزار پوره سن اول و دوم شمارش شده است.

حتی پس از جدا کردن حشرات از سطح میوه، آثار محل تغذیه آن‌ها ممکن است روی پوست باقی بماند و باعث افت کیفیت ظاهری محصول شود.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، نارنج و پرتقال از میزبان‌های مورد حمله این آفت هستند و نارنگی نیز می‌تواند آلودگی قابل‌توجهی داشته باشد.

شکل‌شناسی سپردار قهوه‌ای مرکبات

شناسایی صحیح سپردار قهوه‌ای برای انتخاب روش مناسب کنترل اهمیت زیادی دارد. این آفت در مراحل مختلف زندگی، ویژگی‌های ظاهری متفاوتی دارد.

حشره ماده بالغ

سپر ماده بالغ تقریباً گرد، کمی برجسته و به رنگ قهوه‌ای روشن است. قطر آن حدود ۱٫۵ تا ۲ میلی‌متر گزارش شده است. پوسته‌های مربوط به مراحل پورگی پیشین در قسمت مرکزی سپر قرار دارند.

بدن ماده بدون سپر، گلابی‌شکل و به رنگ زرد لیمویی شفاف است. یکی از ویژگی‌های تشخیصی مهم این آفت آن است که هنگام بلند کردن سپر از روی گیاه، بدن ماده معمولاً روی سطح گیاه میزبان باقی می‌ماند.

حشره نر بالغ

سپر نر کوچک‌تر از سپر ماده، بیضی‌شکل و روشن‌تر است و قطر آن حدود ۱٫۳ تا ۱٫۵ میلی‌متر گزارش شده است. نرها در پایان سن دوم پورگی بالدار می‌شوند و پس از خروج، امکان جفت‌گیری با ماده‌ها را دارند.

بر اساس گزارش‌های قدیمی، نسبت حشرات نر در جمعیت این آفت معمولاً پایین‌تر از ماده‌ها بوده است.

تخم

تخم‌های سپردار قهوه‌ای مرکبات بیضی‌شکل و زردرنگ هستند. ماده بالغ حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰۰ تخم تولید می‌کند و دوره تخم‌گذاری آن حدود ۲۰ تا ۳۰ روز گزارش شده است. تعداد تخم‌ها ممکن است با توجه به شرایط محیطی و وضعیت زیستی آفت متفاوت باشد.

پوره‌ها

پوره‌ها پس از خروج از تخم، مدت کوتاهی روی سطح گیاه حرکت می‌کنند تا محل مناسبی برای تغذیه پیدا کنند. پس از استقرار و فروبردن خرطوم در بافت گیاه، معمولاً در همان محل ثابت می‌مانند.

پوره‌ها به‌تدریج با ترشح مواد مومی، سپر محافظ خود را تشکیل می‌دهند. این پوشش از ویژگی‌های مهم سپرداران است و می‌تواند شناسایی و کنترل آفت را دشوارتر کند.

چرخه زندگی و زمستان‌گذرانی

سپردار قهوه‌ای مرکبات در شرایط آب‌وهوایی مناسب، سه تا چهار نسل در سال تولید می‌کند. این آفت زمستان را به‌صورت ماده بالغ و پوره‌های سن اول و دوم سپری می‌کند.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، تخم‌ریزی در حدود اردیبهشت‌ماه آغاز می‌شود و پوره‌ها در اوایل تیرماه از تخم خارج شده و روی برگ‌ها، شاخه‌ها و میوه‌های مرکبات پراکنده می‌شوند.

پوره‌های تازه خارج‌شده حداکثر تا حدود ۴۸ ساعت می‌توانند حرکت کنند. پس از انتخاب محل مناسب برای تغذیه، خرطوم خود را در بافت گیاه فرو می‌برند و به زندگی ثابت خود ادامه می‌دهند.

پوره‌ها به دلیل جثه کوچک و وزن کم، ممکن است به کمک باد به بخش‌های دیگر درخت یا گیاهان مجاور منتقل شوند. ازاین‌رو، بررسی منظم نهال‌ها، شاخه‌ها و برگ‌ها در مدیریت انتشار آفت اهمیت دارد.

روش‌های کنترل سپردار قهوه‌ای مرکبات

کنترل موفق این آفت به شناسایی به‌موقع، پایش جمعیت و انتخاب روش مناسب با توجه به شدت آلودگی و شرایط باغ بستگی دارد. استفاده هم‌زمان از روش‌های زراعی، زیستی و در صورت نیاز شیمیایی، می‌تواند به مدیریت بهتر جمعیت آفت کمک کند.

۱. پایش و اقدامات زراعی

برای شناسایی زودهنگام آلودگی، سطح زیرین و رویی برگ‌ها، شاخه‌های جوان و میوه‌ها را به‌صورت منظم بررسی کنید.

• نهال‌ها و گیاهان زینتی جدید را پیش از انتقال به باغ بررسی کنید.
• از جابه‌جایی نهال‌های آلوده بین باغ‌ها خودداری کنید.
• در صورت مشاهده آلودگی شدید، بخش‌های آلوده را با رعایت اصول بهداشتی حذف کنید.
• تراکم آفت را در قسمت‌های مختلف تاج درخت بررسی کنید تا نقاط آلوده مشخص شوند.

۲. کنترل بیولوژیک

دشمنان طبیعی سپردار قهوه‌ای مرکبات در کاهش جمعیت آن نقش دارند. در منابع تاریخی، سه گونه زنبور پارازیت از خانواده Aphelinidae برای این آفت در شمال ایران گزارش شده‌اند:

1. Aphytis chrysomphali var. mazandaranica
2. Aphytis maculicornis
3. Prospaltella fasciata

همچنین کفشدوزک شکارگر Chilocorus bipustulatus و قارچ انگل Fusarium juruanum به‌عنوان عوامل طبیعی مرتبط با کنترل این آفت ذکر شده‌اند.

حفظ جمعیت دشمنان طبیعی، پرهیز از مصرف بی‌رویه حشره‌کش‌ها و انتخاب روش‌های سازگار با کنترل زیستی، می‌تواند در مدیریت پایدار آفت مؤثر باشد.

۳. کنترل شیمیایی

در برخی منابع قدیمی، روغن ولک، اتیون و مالاتیون برای مبارزه شیمیایی با سپردار قهوه‌ای مرکبات ذکر شده‌اند. بااین‌حال، این موارد نباید به‌عنوان نسخه قطعی سم‌پاشی تلقی شوند؛ زیرا ثبت و مجاز بودن مواد مؤثره، محدودیت‌های مصرف و توصیه‌های فنی ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند.

پیش از هرگونه سم‌پاشی، باید آفت به‌درستی شناسایی شود، شدت آلودگی و مرحله رشدی حساس آن بررسی گردد و فقط از محصولات ثبت‌شده و مجاز برای مرکبات در منطقه موردنظر، مطابق برچسب و توصیه کارشناس حفظ نباتات استفاده شود.

همچنین باید به اثر سموم بر زنبورهای پارازیت، کفشدوزک‌ها و سایر دشمنان طبیعی توجه کرد. انتخاب زمان مناسب مبارزه و پرهیز از مصرف غیرضروری حشره‌کش‌ها، از اصول مهم مدیریت تلفیقی این آفت است.

جمع‌بندی

سپردار قهوه‌ای مرکبات یکی از آفات مهم مرکبات در نواحی شمالی ایران است که با تغذیه از شیره گیاهی می‌تواند موجب ضعف درخت، زردی و ریزش برگ‌ها و کاهش کیفیت میوه شود. این آفت علاوه بر مرکبات، میزبان‌های متنوعی دارد و از طریق نهال‌های آلوده و جابه‌جایی مواد گیاهی نیز می‌تواند گسترش پیدا کند.

برای مدیریت مؤثر آن، پایش منظم باغ، شناسایی دقیق مراحل رشدی، جلوگیری از انتقال آفت و حفظ دشمنان طبیعی اهمیت زیادی دارد. در صورت نیاز به کنترل شیمیایی نیز باید بر اساس شرایط واقعی باغ، توصیه‌های کارشناسی و مقررات جاری اقدام کرد.