سردبیرگمشده کشاورزی پایدار؛ بانک ژن گیاهی ایران در ترازوی امنیت زیستی

ایران با داشتن بیش از ۸ هزار گونه گیاهی و قرارگیری در یکی از غنی‌ترین مناطق رویشی جهان، به عنوان یکی از ۱۰ بانک ژن برتر دنیا شناخته میشود؛ اما این گنجینه ۷۴ هزار نمونه ای که پشتوانه امنیت غذایی و کشاورزی مقاوم کشور است، اکنون در محاصره فرسودگی زیرساختها، کمبود بودجه های مستقل و نبود هماهنگی بین دستوری گرفتار آمده است. مقالۀ پیشرو، ضمن بررسی جایگاه جهانی این ذخایر راهبردی و دستاوردهای علمی آن، به واکاوی چرایی ضرورت «آزادسازی» مالی، نهادی و فنی این مراکز میپردازد؛ چراکه هر روز تأخیر در نوسازی این بانکها، به معنای نابودی تدریجی میراثی است که جانشینی برای آن در جهان وجود ندارد.

منتشر شده

2 هفته پیش

در

۱۴۰۵-۰۴-۲۴

توسط

ناظم رامتین

پایگاه خبری داوان‌نیوز: ایران با تنوع اقلیمی و زیستی منحصربه فرد خود، یکی از مراکز مهم تنوع ژنتیکی گیاهی در جهان محسوب میشود. بانکهای ژن گیاهی ایران، به ویژه بانک ژن منابع طبیعی و بانک ژن گیاهی ملی ایران، نقش حیاتی در صیانت از این سرمایه های ملی برای نسلهای آینده ایفا میکنند. این مقاله به معرفی این بانکها، اهمیت راهبردی آنها، جایگاه جهانی ایران در این حوزه، و چالش پیشِروی آنها، به ویژه نیاز مبرم به آزادسازی منابع و نوسازی زیرساختها می‌پردازد.

مقدمه: خزانه های پنهان طبیعت ایران

ایران با داشتن بیش از ۸۰۰۰ گونه گیاهی، سهمی ۲.۵ درصدی از کل تنوع گیاهان گلدار جهان را در اختیار دارد، در حالی که تنها کمی بیش از یک درصد از خشکی های کره زمین را شامل میشود. این غنای خارق العاده، حاصل تنوع توپوگرافی، اقلیمی و قرارگیری در سه ناحیه رویشی مهم (ایران-تورانی، صحرایی-سندی و هیرکانی) است. از میان این گونه ها، حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ گونه، انحصاری (اندِمیک) ایران هستند و در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمیشوند. این تنوع بی نظیر، ایران را به گنجینهای از ذخایر ژنتیکی تبدیل کرده که برای امنیت غذایی، سلامت، اقتصاد زیستی و پایداری اکوسیستم ها از ارزشی راهبردی و غیرقابل انکار برخوردار است.

معرفی بانکهای ژن گیاهی ایران: دو بال حفاظت

در ایران، دو بانک ژن اصلی با مأموریتهای مکمل، مسئولیت حفاظت از این سرمایه ملی را بر عهده دارند. اگرچه هر دو تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی فعالیت میکنند، اما حوزه تخصصی آنها متفاوت است.

۱. بانک ژن منابع طبیعی ایران
این بانک که زیر نظر مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور فعالیت می‌کند، بر جمع‌آوری و حفاظت از بذر گونه‌های منابع طبیعی شامل گیاهان مرتعی، دارویی، صنعتی و جنگلی متمرکز است. دستاورد بزرگ این بانک، ذخیرهسازی بیش از ۵۰ هزار نمونه بذر متعلق به حدود ۴۰۰۰ گونه است که از این تعداد، حدود ۸۵۰ گونه، انحصاری ایران هستند. این به معنای پوشش بیش از ۴۰ درصد از کل گونه های گیاهی کشور و حدود ۳۰ درصد از گونه های انحصاری است. اهداف اصلی این بانک شامل جمعآوری هدفمند، پایش دوره ای جوانهزنی بذرها برای جلوگیری از زوال، و ایجاد دانشنامه ای جامع از بذرهای ایران است.

۲. بانک ژن گیاهی ملی ایران
این بانک که در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر در کرج مستقر است، وظیفه نگهداری از ذخایر ژنتیکی کشاورزی را بر عهده دارد. این مجموعه عظیم، شامل بیش از ۷۴ هزار نمونه ژنتیکی از گیاهان زراعی (مانند گندم، جو، برنج، و ذرت)، خویشاوندان وحشی آنها، و گیاهان باغی است. اهمیت این بانک در این است که به عنوان پشتوانهای برای تولید بیش از ۸۰ درصد بذرهای مورد استفاده در کشاورزی ایران عمل میکند. وجود ژنهای ارزشمند برای مقاومت به خشکی، شوری، آفات و بیماریها در این نمونه ها، کلید اصلی توسعه ارقام مقاوم و پایدار در برابر تغییرات اقلیمی و تأمین امنیت غذایی کشور است.

جایگاه جهانی: رهبری در منطقه و بازیگری در جهان

ذخایر ژنتیکی گیاهی ایران نهتنها در سطح ملی، بلکه در سطح جهانی و منطقه‌ای از جایگاه والایی برخوردار است. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی:

– بانک ژن گیاهی ملی ایران به عنوان بزرگترین بانک ژن گیاهی در غرب آسیا، آسیای مرکزی و شمال آفریقا شناخته میشود.
– ایران از نظر کیفیت و وسعت ذخایر ژنتیکی، رتبه اول را در خاورمیانه دارد.
– به گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، بانک ژن گیاهی ایران جزو ۱۰ بانک ژن برتر دنیا محسوب میشود و در میان کشورهای در حال توسعه، پس از چین، هند و برزیل، مقام چهارم را به خود اختصاص داده است.
– ایران دارای غنی‌ترین بانک ژن ذخایر ژنتیکی گندم در جهان با بیش از ۱۸ هزار نمونه است که در شرایط تحریمی و بین‌المللی، اهمیتی دوچندان مییابد.

این جایگاه، نه تنها نشان‌دهنده غنای طبیعی کشور، بلکه گواهی بر تلاش چند دهه محققان ایرانی در زمینه جمع آوری و حفاظت از این منابع ارزشمند است.

چالش‌های پیش رو؛ چرا آزادسازی و نوسازی ضروری است؟

علیرغم اهمیت حیاتی و جایگاه برجسته جهانی، بانکهای ژن گیاهی ایران با چالشهای جدی مواجه هستند که بقای آنها را تهدید میکند. مهمترین این چالشها که نیاز به یک «آزادسازی» اساسی را ایجاب میکند، عبارتند از:

۱. فرسودگی و استهلاک زیرساختها:
تأسیسات اصلی بانک ژن گیاهی ملی ایران متعلق به دهه ۱۳۶۰ است و تجهیزات آن، از جمله سردخانه‌های حیاتی برای نگهداری طولانی‌مدت بذرها، فرسوده و ناکارآمد شدهاند. این موضوع ریسک از بین رفتن گنجینه‌ای ۷۰ هزار نمونه‌ای را افزایش میدهد. هزینه‌های نگهداری این تجهیزات رو به افزایش است، اما بودجه جاری کفاف نوسازی اساسی آنها را نمیدهد.

۲. کمبود بودجه و فقدان ردیف اعتباری مستقل:
بانک ژن گیاهی ملی ایران فاقد ردیف بودجه مستقل است و این مسئله، برنامه ریزی برای توسعه، به روزرسانی تجهیزات و افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی را با مشکل جدی مواجه کرده است. این یک تنگنای مالی است که عملاً «آزادسازی» منابع مالی برای این مرکز حیاتی را مسدود کرده است.

۳. فقدان نسخه پشتیبان (Backup) ملی:
هر گونه حادثه طبیعی، بحران امنیتی یا خرابی تجهیزات میتواند به نابودی بخشی از این ذخایر ژنتیکی منجر شود. ایجاد حداقل یک نسخه پشتیبان کامل در منطقه‌ای امن و با شرایط استاندارد، یک نیاز فوری است. خوشبختانه، اقداماتی برای ایجاد نسخه پشتیبان از بانک ژن منابع طبیعی آغاز شده است، اما این نیاز برای بانک ژن گیاهی ملی نیز به قوت خود باقی است.

۴. نبود هماهنگی بین دستگاهی برای اجرای کامل قانون:
قانون «حفاظت و بهره‌برداری از ذخایر ژنتیکی کشور» در سال ۱۴۰۰ به تصویب رسیده، اما اجرای کامل آن به دلیل نبود یک نهاد هماهنگ‌کننده مقتدر و عدم تقسیم‌کار دقیق بین وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاهها، با کندی مواجه شده است.

آزادسازی، کلید بقای گنجینه ملی

بانکهای ژن گیاهی ایران، گنجینه‌های بی‌بدیلی از تنوع زیستی هستند که امنیت غذایی، سلامت و استقلال علمی کشور را تضمین می‌کنند. جایگاه جهانی این مراکز، نشان از اهمیت راهبردی آنها دارد. با این حال، «آزادسازی» در اینجا به معنای واقعی کلمه، به معنای آزادسازی منابع مالی، تصمیم گیری و نگاه راهبردی به این موضوع است. برای حفظ این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده، اقدامات فوری زیر ضروری است:

۱. اختصاص ردیف بودجه مستقل و کافی برای نوسازی زیرساختها، به ویژه سیستمهای سردخانه ای و آزمایشگاهی.
۲. تکمیل پروژه ایجاد نسخه پشتیبان ملی برای کلیه نمونه های هر دو بانک ژن، به عنوان یک اولویت پدافند غیرعامل.
۳. تخصیص اعتبار برای تکمیل طرحهای جمع آوری با اولویت گونه های در معرض خطر و انقراض.
۴. اجرای کامل قانون ذخایر ژنتیکی از طریق تشکیل یک نهاد هماهنگ کننده ملی با اختیارات کافی.

تأخیر در این اقدامات، نه تنها به معنای از دست رفتن فرصت های علمی و اقتصادی عظیم است، بلکه میتواند به فاجعه ای ملی و خاموش برای تنوع زیستی ایران منجر شود که جبران آن غیرممکن خواهد بود. سرمایه گذاری بر روی این بانکها، سرمایه‌گذاری برای آیندهای امن و پایدار است.