بحران منابع آب زیرزمینی ایران بار دیگر در دستور کار بخش کشاورزی مجلس قرار گرفته است. سخنگوی کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس از بررسی ناترازی حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی آب‌های زیرزمینی کشور خبر داده؛ رقمی که ابعاد جدی فشار واردشده بر منابع آبی ایران را نشان می‌دهد.

این موضوع برای بخش کشاورزی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کاهش ذخایر آب زیرزمینی فقط مسئله تأمین آب نیست و در بلندمدت می‌تواند بر هزینه تولید، الگوی کشت، کیفیت خاک و پایداری تولید محصولات کشاورزی تأثیر بگذارد.

ناترازی آب زیرزمینی به چه معناست؟

به زبان ساده، زمانی که میزان برداشت از منابع زیرزمینی در یک دوره طولانی از میزان تغذیه و جبران آنها بیشتر باشد، ذخیره آبخوان‌ها کاهش پیدا می‌کند.

این مسئله در ایران طی سال‌ها انباشته شده و امروز صحبت از ناترازی حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی منابع زیرزمینی است.

هوشنگ هادیان‌پور، سخنگوی کمیسیون کشاورزی مجلس، اعلام کرده که در نشست یکم شهریور ۱۴۰۵ این کمیسیون، علاوه بر بررسی برنامه‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی برای افزایش بهره‌وری، وضعیت منابع آب زیرزمینی نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

بیش از ۴۰۰ دشت در وضعیت ممنوعه یا بحرانی

ابعاد مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت دشت‌های کشور را بررسی کنیم.

طبق اظهارات وزیر نیرو در اردیبهشت امسال، از مجموع ۶۰۹ دشت کشور، بیش از ۴۰۰ دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند و حدود ۳۰۰ دشت نیز با پدیده فرونشست مواجه‌اند. فشار بیش از حد بر آبخوان‌ها یکی از عوامل اصلی ایجاد این شرایط عنوان شده است.

فرونشست زمین یکی از جدی‌ترین پیامدهای برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی است و در صورت تداوم می‌تواند خسارت‌هایی ایجاد کند که جبران آنها بسیار دشوار باشد.

منابع آب تجدیدپذیر ایران نیز کاهش یافته است

فشار بر منابع زیرزمینی تنها بخش بحران آب ایران نیست.

بر اساس گزارشی که در تیرماه امسال منتشر شد، منابع آب تجدیدپذیر کشور طی چند دهه از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به کمتر از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.

ترکیب کاهش منابع تجدیدپذیر، خشکسالی، تغییرات اقلیمی و برداشت مداوم از آبخوان‌ها باعث می‌شود مدیریت آب به یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده آینده کشاورزی ایران تبدیل شود.

کشاورزی در خط مقدم بحران آب

بخش کشاورزی ارتباط مستقیمی با وضعیت منابع آب دارد. بسیاری از مناطق تولیدی کشور برای آبیاری مزارع و باغ‌ها به چاه‌ها و سفره‌های زیرزمینی وابسته‌اند.

با افت سطح آب، کشاورز ممکن است برای دستیابی به آب مجبور به افزایش عمق چاه یا صرف انرژی بیشتری برای پمپاژ شود. در چنین شرایطی هزینه تولید نیز افزایش پیدا می‌کند.

اما مسئله فقط مقدار آب نیست.

کیفیت آب آبیاری نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.

در برخی مناطق، تغییر کیفیت منابع آب و افزایش شوری می‌تواند مدیریت مزرعه را پیچیده‌تر کند و بر شرایط خاک و رشد گیاه اثر بگذارد.

بحران آب و الگوی کشت

یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش فشار بر منابع آب، هماهنگ کردن نوع محصول با ظرفیت آبی هر منطقه است.

کشت محصولاتی با نیاز آبی بالا در مناطقی که آبخوان‌های آنها با کسری جدی مواجه هستند، در بلندمدت نمی‌تواند راهکاری پایدار باشد.

به همین دلیل اجرای الگوی کشت متناسب با اقلیم، خاک و منابع آب منطقه اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

این موضوع فقط به کاهش مصرف آب محدود نمی‌شود؛ بلکه انتخاب محصول مناسب می‌تواند ریسک تولید را نیز کاهش دهد و بهره‌وری اقتصادی آب را افزایش دهد.

هر مترمکعب آب باید محصول بیشتری تولید کند

در شرایط کمبود منابع، افزایش تولید کشاورزی نمی‌تواند صرفاً بر افزایش برداشت آب متکی باشد.

یکی از شاخص‌های مهم آینده کشاورزی، بهره‌وری آب خواهد بود؛ یعنی چه مقدار محصول اقتصادی به ازای آب مصرف‌شده تولید می‌شود.

آبیاری دقیق، انتخاب زمان مناسب آبیاری، کاهش تلفات انتقال، استفاده از اطلاعات هواشناسی و اندازه‌گیری رطوبت خاک می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر کشاورز کمک کند.

در بسیاری از مزارع، هدف نباید صرفاً «آب کمتر» باشد؛ بلکه باید مصرف دقیق‌تر آب باشد.

تحلیل البرز بهسم؛ بحران آب فقط با کاهش آبیاری حل نمی‌شود

از دیدگاه البرز بهسم، مدیریت بحران آب در کشاورزی باید فراتر از کاهش ساده میزان آبیاری دیده شود.

آب، خاک، ریشه، تغذیه گیاه و عملکرد محصول یک سیستم به‌هم‌پیوسته هستند.

اگر میزان آب بدون توجه به نیاز واقعی گیاه کاهش پیدا کند، گیاه وارد تنش می‌شود. از طرف دیگر، آبیاری بیش از نیاز نیز می‌تواند علاوه بر اتلاف آب، موجب آبشویی بخشی از عناصر غذایی و کاهش کارایی برنامه تغذیه شود.

بنابراین هدف باید رسیدن به نقطه‌ای باشد که گیاه آب موردنیاز خود را در زمان مناسب و به مقدار مناسب دریافت کند.

کم‌آبی می‌تواند کارایی تغذیه گیاه را کاهش دهد

تنش آبی تنها رشد گیاه را محدود نمی‌کند و می‌تواند بر فعالیت ریشه و دسترسی گیاه به عناصر غذایی نیز اثر بگذارد؛ به همین دلیل شناخت دلایل جذب نشدن کود توسط گیاه می‌تواند به مدیریت دقیق‌تر تغذیه در شرایط کم‌آبی کمک کند.

یکی از موضوعاتی که در بحث بحران آب کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، ارتباط میان رطوبت خاک و جذب عناصر غذایی است.

ریشه برای جذب بسیاری از عناصر به شرایط مناسب محیط اطراف خود نیاز دارد. وقتی گیاه تحت تنش شدید آبی قرار می‌گیرد، رشد و فعالیت ریشه و انتقال عناصر غذایی نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.

در چنین شرایطی، افزایش مقدار کود الزاماً باعث افزایش عملکرد نخواهد شد.

ممکن است عناصر غذایی در خاک وجود داشته باشند اما شرایط برای جذب مؤثر آنها فراهم نباشد.

به همین دلیل برنامه کوددهی در مناطق کم‌آب باید همراه با مدیریت آبیاری، بررسی خاک و شناخت نیاز واقعی محصول تنظیم شود.

شوری؛ چالش پنهان مناطق کم‌آب

یکی دیگر از نگرانی‌های مهم در مناطق خشک و نیمه‌خشک، شوری آب و خاک است.

در شرایطی که آب آبیاری کیفیت مناسبی نداشته باشد یا مدیریت آبیاری صحیح نباشد، تجمع نمک در ناحیه ریشه می‌تواند شرایط جذب آب توسط گیاه را دشوارتر کند.

گیاه ممکن است در خاکی قرار داشته باشد که ظاهراً رطوبت دارد، اما به دلیل غلظت بالای املاح برای جذب آب با مشکل مواجه شود.

به همین دلیل آزمایش آب و خاک در مناطقی که با محدودیت یا شوری منابع آب مواجه‌اند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مصرف کود باید با شرایط آبی مزرعه هماهنگ شود

برنامه تغذیه‌ای یک مزرعه با آب کافی الزاماً برای مزرعه‌ای که تحت تنش آبی قرار دارد مناسب نیست.

زمان مصرف، نوع کود، مقدار مصرف و روش کاربرد باید با مرحله رشد محصول، وضعیت خاک و برنامه آبیاری هماهنگ باشد.

این مسئله می‌تواند هم هزینه کشاورز را کاهش دهد و هم احتمال هدررفت نهاده‌ها را کمتر کند.

از دیدگاه البرز بهسم، حرکت به سمت تغذیه هدفمند به جای مصرف بیشتر کود یکی از ضروریات کشاورزی در شرایط محدودیت منابع آب است.

فناوری بخشی از راه‌حل است

سامانه‌های آبیاری هوشمند، حسگرهای رطوبت خاک، تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعات هواشناسی و کشاورزی دقیق می‌توانند به کشاورز کمک کنند تا زمان و مقدار آبیاری را بهتر تعیین کند.

اما فناوری زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که همراه با دانش مزرعه، آزمون خاک، مدیریت تغذیه و انتخاب محصول مناسب استفاده شود.

هدف نهایی باید این باشد که از هر مترمکعب آب موجود، بیشترین تولید اقتصادی ممکن با کمترین فشار بر خاک و منابع طبیعی حاصل شود.

آینده کشاورزی ایران به بهره‌وری آب وابسته است

ناترازی ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی آب‌های زیرزمینی یک هشدار جدی برای آینده تولید کشاورزی کشور است. بررسی این موضوع در کمیسیون کشاورزی مجلس نیز نشان می‌دهد مسئله آب و افزایش بهره‌وری بیش از گذشته در مرکز توجه قرار گرفته است.

مدیریت این وضعیت نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است: اصلاح الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آبیاری، حفاظت از آبخوان‌ها، مدیریت شوری، تغذیه اصولی گیاه، استفاده از فناوری و آموزش کشاورزان.

در شرایط امروز، موفقیت کشاورزی دیگر فقط با میزان محصول تولیدشده سنجیده نمی‌شود؛ بلکه میزان آب، خاک و نهاده‌ای که برای تولید آن محصول مصرف شده نیز اهمیت دارد.

آینده کشاورزی پایدار ایران در گرو این است که بتوانیم با منابع محدودتر، دقیق‌تر و کارآمدتر تولید کنیم.