۸۵ درصد امنیت غذایی ایران متکی به تولید داخلی؛ نقش کلیدی کشاورزان در تأمین غذای کشور

وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرد حدود ۸۵ درصد امنیت غذایی ایران متکی به تولید داخلی است؛ آماری که بار دیگر اهمیت بخش کشاورزی و نقش تولیدکنندگان داخلی در تأمین پایدار غذای کشور را نشان می‌دهد.

غلامرضا نوری، وزیر جهاد کشاورزی، با اشاره به وضعیت تولید محصولات کشاورزی و تأمین کالاهای اساسی تأکید کرده است که بخش عمده نیاز غذایی کشور توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین می‌شود و تنها بخشی از نیازها به واردات وابسته است.

بر اساس اظهارات وزیر جهاد کشاورزی، هدف‌گذاری وزارتخانه نیز حرکت از سطح فعلی خودکفایی به بیش از ۹۰ درصد تا پایان برنامه هفتم توسعه است؛ هدفی که تحقق آن نیازمند افزایش بهره‌وری، مدیریت منابع و توسعه تولید داخلی خواهد بود.

۸۵ درصد امنیت غذایی کشور بر دوش تولید داخلی

امنیت غذایی تنها به معنای وجود مواد غذایی در بازار نیست؛ بلکه دسترسی پایدار جامعه به غذای کافی و مناسب، حتی در شرایط اقتصادی یا بحران‌های مختلف، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های آن محسوب می‌شود.

در چنین شرایطی، بالا بودن سهم تولید داخلی می‌تواند وابستگی کشور به نوسانات بازارهای جهانی، محدودیت‌های تجاری و اختلال در زنجیره تأمین را کاهش دهد.

وزیر جهاد کشاورزی با تأکید بر همین موضوع اعلام کرده است که حدود ۸۵ درصد امنیت غذایی کشور از طریق ظرفیت تولید داخل تأمین می‌شود. وی همچنین وضعیت تولیدات داخلی را مطلوب ارزیابی کرده و بر نقش کشاورزان و فعالان زنجیره تأمین در حفظ جریان تولید تأکید داشته است.

هدف بعدی؛ عبور خودکفایی کشاورزی از ۹۰ درصد

وزارت جهاد کشاورزی تنها به حفظ سهم فعلی تولید داخلی اکتفا نکرده است.

طبق اعلام وزیر جهاد کشاورزی، خودکفایی بخش کشاورزی در حال حاضر حدود ۸۵ درصد برآورد می‌شود و هدف این است که تا پایان برنامه هفتم توسعه، این میزان به بیش از ۹۰ درصد برسد.

البته وضعیت خودکفایی در همه محصولات یکسان نیست. ایران در تولید برخی محصولات کشاورزی ظرفیت بالایی دارد، در حالی که در محصولاتی مانند دانه‌های روغنی همچنان وابستگی قابل‌توجهی به واردات وجود دارد.

برای نمونه، وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده است که در حوزه دانه‌های روغنی، با وجود وابستگی بالای فعلی، افزایش خودکفایی تا حدود ۴۰ درصد در برنامه هفتم هدف‌گذاری شده است.

تولید داخلی؛ فراتر از افزایش سطح زیر کشت

افزایش تولید کشاورزی الزاماً به معنای افزایش سطح زیر کشت نیست.

با توجه به محدودیت منابع آب و خاک، یکی از مهم‌ترین مسیرهای آینده کشاورزی ایران، افزایش عملکرد در واحد سطح است.

استفاده از بذر مناسب، مدیریت دقیق تغذیه گیاه، توسعه سیستم‌های نوین آبیاری، مدیریت آفات و بیماری‌ها و کاهش ضایعات می‌تواند باعث شود از سطح فعلی اراضی کشاورزی محصول بیشتری تولید شود.

این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که منابع آب کشور با محدودیت جدی مواجه‌اند. وزیر جهاد کشاورزی نیز مصرف بالای منابع آب تجدیدپذیر را یکی از محدودیت‌های اساسی کشور دانسته است.

نقش کشاورزان در امنیت غذایی کشور

پشت عدد ۸۵ درصد، شبکه گسترده‌ای از تولیدکنندگان بخش کشاورزی قرار دارد.

کشاورزان، باغداران، دامداران، تولیدکنندگان طیور، فعالان شیلات و مجموعه‌های مرتبط با صنایع غذایی هرکدام بخشی از زنجیره‌ای هستند که در نهایت غذای موردنیاز جامعه را تأمین می‌کند.

به همین دلیل، امنیت غذایی را نمی‌توان مستقل از وضعیت اقتصادی و فنی تولیدکنندگان بررسی کرد.

افزایش هزینه نهاده‌ها، محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی، خسارت آفات و بیماری‌ها و نوسانات بازار می‌تواند مستقیماً بر توان تولیدکننده و در نتیجه بر پایداری تولید اثر بگذارد.

حمایت از تولید داخلی زمانی اثربخش خواهد بود که علاوه بر افزایش مقدار تولید، کاهش هزینه تولید و افزایش بهره‌وری کشاورزان نیز مورد توجه قرار گیرد.

کاهش وابستگی به واردات؛ چرا اهمیت دارد؟

واردات بخشی طبیعی از تجارت محصولات کشاورزی است و خودکفایی صددرصدی در تمام محصولات الزاماً هدف اقتصادی مناسبی برای هر کشور محسوب نمی‌شود.

اما در مورد محصولات راهبردی، افزایش ظرفیت تولید داخلی می‌تواند ریسک‌های مرتبط با تأمین غذا را کاهش دهد.

اختلال در تجارت جهانی، افزایش قیمت مواد غذایی، تغییر نرخ ارز یا مشکلات حمل‌ونقل بین‌المللی می‌توانند هزینه تأمین محصولات وارداتی را افزایش دهند.

بنابراین حفظ ظرفیت تولید داخلی در محصولاتی که کشور توان تولید اقتصادی و پایدار آنها را دارد، یکی از ابزارهای تقویت امنیت غذایی محسوب می‌شود.

تحلیل البرز بهسم؛ امنیت غذایی از مزرعه آغاز می‌شود

اعلام تأمین حدود ۸۵ درصد امنیت غذایی ایران از تولید داخلی، بیش از هر چیز نشان‌دهنده اهمیت راهبردی بخش کشاورزی در اقتصاد و امنیت کشور است.

اما از دیدگاه البرز بهسم، حفظ و افزایش این سهم در سال‌های آینده تنها با افزایش مقدار نهاده یا توسعه سطح زیر کشت امکان‌پذیر نیست.

در همین راستا، شناخت دلایل جذب نشدن کود توسط گیاه می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا ضمن کاهش هدررفت نهاده‌ها، کارایی برنامه تغذیه و عملکرد محصول را افزایش دهند.

کشاورزی ایران با محدودیت‌هایی مانند کمبود آب، شوری برخی منابع آب و خاک، کاهش مواد آلی خاک، تغییرات اقلیمی و افزایش هزینه تولید روبه‌رو است. در چنین شرایطی، مفهوم کلیدی باید از «مصرف بیشتر» به سمت «تولید بیشتر با منابع موجود» حرکت کند.

یکی از مهم‌ترین ابزارها برای رسیدن به این هدف، مدیریت علمی تغذیه گیاه است.

استفاده از کود بدون شناخت وضعیت خاک و نیاز واقعی محصول می‌تواند علاوه بر افزایش هزینه کشاورز، باعث کاهش کارایی مصرف عناصر غذایی شود. در مقابل، آزمون خاک، انتخاب کود متناسب با مرحله رشد و رعایت مقدار و زمان صحیح مصرف می‌تواند کارایی نهاده‌ها را افزایش دهد.

همین اصل درباره سموم کشاورزی نیز صدق می‌کند. مدیریت تلفیقی آفات و بیماری‌ها، تشخیص صحیح عامل خسارت و استفاده اصولی از محصولات حفاظت گیاه می‌تواند از خسارت محصول جلوگیری کند، بدون آنکه مصرف غیرضروری نهاده افزایش یابد.

بنابراین امنیت غذایی تنها در انبارها، بازارها و مبادی وارداتی شکل نمی‌گیرد؛ نقطه آغاز امنیت غذایی، مزرعه و باغ است.

هر درصد افزایش واقعی در عملکرد محصول، هر میزان کاهش ضایعات و هر بهبود در کارایی مصرف آب و نهاده‌ها، در مقیاس کشاورزی کشور می‌تواند به تقویت تولید داخلی کمک کند.

کشاورزی دانش‌بنیان؛ مسیر حفظ تولید داخلی

رسیدن از خودکفایی حدود ۸۵ درصدی به بیش از ۹۰ درصد، بدون افزایش بهره‌وری دشوار خواهد بود.

استفاده از فناوری‌های جدید، کشاورزی دقیق، پایش مزارع، سیستم‌های هوشمند آبیاری، ارقام مقاوم، مدیریت علمی تغذیه و استفاده هدفمند از نهاده‌های کشاورزی می‌تواند بخشی از فاصله میان عملکرد فعلی و ظرفیت واقعی مزارع را کاهش دهد.

در کنار این موارد، انتقال دانش فنی به کشاورزان اهمیت زیادی دارد. فناوری زمانی ارزشمند است که بتواند در مزرعه اجرا شود و به افزایش عملکرد یا کاهش هزینه تولید منجر شود.

آینده امنیت غذایی ایران به بهره‌وری وابسته است

سهم بالای تولید داخلی در تأمین غذای کشور یک ظرفیت مهم برای کشاورزی ایران محسوب می‌شود. اعلام اتکای حدود ۸۵ درصدی امنیت غذایی به تولید داخلی نشان می‌دهد که بخش کشاورزی همچنان یکی از پایه‌های اصلی امنیت غذایی کشور است.

با این حال، حفظ این جایگاه در سال‌های آینده نیازمند توجه جدی‌تر به محدودیت آب، سلامت خاک، افزایش عملکرد در واحد سطح، کاهش ضایعات و استفاده علمی از نهاده‌ها خواهد بود.

اگر سیاست افزایش خودکفایی با توسعه فناوری، مدیریت منابع و افزایش بهره‌وری همراه شود، عبور از سطح فعلی و حرکت به سمت هدف بیش از ۹۰ درصدی می‌تواند به تقویت پایداری تولید و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین غذای کشور کمک کند.