استفاده از روش‌های غیرشیمیایی برای مدیریت آفات کشاورزی در حال گسترش است. در تازه‌ترین خبر، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خوزستان از اجرای عملیات مبارزه بیولوژیک با آفات در ۷ هزار و ۴۵۰ هکتار از اراضی کشاورزی این استان خبر داده است.

این خبر از آن جهت اهمیت دارد که کنترل بیولوژیک می‌تواند یکی از اجزای مهم مدیریت تلفیقی آفات (IPM) باشد؛ رویکردی که هدف آن مدیریت جمعیت آفت با ترکیبی از روش‌های پایش، زراعی، زیستی و در صورت ضرورت شیمیایی است.

مبارزه بیولوژیک با آفات چیست؟

در کنترل بیولوژیک به‌جای تکیه صرف بر آفت‌کش‌های شیمیایی، از عوامل طبیعی برای کاهش جمعیت آفات استفاده می‌شود.

دشمنان طبیعی مانند برخی حشرات شکارگر، پارازیتوئیدها و عوامل میکروبی می‌توانند در برنامه‌های کنترل بیولوژیک نقش داشته باشند.

البته این روش به معنای حذف کامل سموم کشاورزی نیست. در مدیریت تلفیقی، هدف این است که ابتدا جمعیت آفت به‌درستی پایش شود و سپس متناسب با سطح خسارت و شرایط مزرعه، مناسب‌ترین روش کنترل انتخاب شود.

چرا توسعه کنترل بیولوژیک اهمیت دارد؟

مدیریت آفات زمانی پایدارتر خواهد بود که تنها به یک ابزار وابسته نباشد.

استفاده مکرر و غیراصولی از یک روش کنترل می‌تواند مشکلاتی مانند کاهش کارایی برنامه مدیریتی یا افزایش فشار انتخاب برای مقاومت آفات ایجاد کند.

به همین دلیل ترکیب کنترل بیولوژیک با اقداماتی مانند پایش مزرعه، رعایت اصول زراعی، حفاظت از دشمنان طبیعی و مصرف هدفمند آفت‌کش‌ها در صورت ضرورت می‌تواند برنامه جامع‌تری برای مدیریت آفات ایجاد کند.

تحلیل البرز بهسم

اجرای کنترل بیولوژیک در هزاران هکتار از اراضی کشاورزی را می‌توان نشانه‌ای از حرکت تدریجی کشاورزی به سمت مدیریت دقیق‌تر آفات دانست.

اما نکته کلیدی این است که نباید کنترل بیولوژیک و کنترل شیمیایی را دو رقیب مطلق تصور کرد.

در یک برنامه حرفه‌ای IPM، سؤال اصلی این نیست که «سم استفاده کنیم یا نکنیم؟»؛ سؤال اصلی این است که:

چه زمانی جمعیت آفت به مرحله‌ای رسیده که مداخله ضروری است و کدام روش با کمترین پیامد و بیشترین اثربخشی می‌تواند آن را مدیریت کند؟

پایش جمعیت آفت، شناخت چرخه زندگی آن، تشخیص صحیح گونه، توجه به دشمنان طبیعی و انتخاب زمان مناسب مداخله، همگی پیش از تصمیم‌گیری اهمیت دارند.

اگر کنترل شیمیایی ضرورت پیدا کند، انتخاب آفت‌کش مناسب، رعایت مقدار مصرف، دوره کارنس و اصول مدیریت مقاومت نیز اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت.

آینده حفاظت گیاه فقط به سمپاشی وابسته نیست

کشاورزی مدرن به‌تدریج از مفهوم «مشاهده آفت و سمپاشی فوری» فاصله گرفته و به سمت تصمیم‌گیری مبتنی بر پایش و مدیریت تلفیقی حرکت می‌کند.

کنترل بیولوژیک یکی از ابزارهای این سیستم است؛ در کنار آن، مدیریت تغذیه و آبیاری، بهداشت مزرعه، تناوب زراعی، روش‌های فیزیکی و مکانیکی، پیش‌آگاهی و کاربرد مسئولانه محصولات حفاظت گیاه نیز جایگاه خود را دارند.

جمع‌بندی

اجرای مبارزه بیولوژیک با آفات در ۷ هزار و ۴۵۰ هکتار از اراضی کشاورزی خوزستان می‌تواند نمونه مهمی از توسعه روش‌های پایدارتر حفاظت گیاه در کشور باشد.

گسترش چنین برنامه‌هایی زمانی بیشترین نتیجه را خواهد داشت که کنترل بیولوژیک به‌عنوان بخشی از یک سیستم جامع مدیریت تلفیقی آفات اجرا شود.

آینده مدیریت آفات در کشاورزی، بیش از افزایش تعداد مداخلات، به تشخیص دقیق‌تر، پایش بهتر و انتخاب هوشمندانه‌تر روش کنترل وابسته خواهد بود.