تغییر کاربری اراضی کشاورزی؛ تهدید خاموش برای امنیت غذایی ایران

افزایش تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی به یکی از چالش‌های جدی بخش کشاورزی ایران تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که در صورت ادامه می‌تواند علاوه بر کاهش ظرفیت تولید محصولات کشاورزی، امنیت غذایی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد افزایش ارزش زمین برای ساخت‌وساز، گسترش شهرها و زیرساخت‌ها و همچنین فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، اراضی کشاورزی را با تهدید جدی مواجه کرده است.

چرا از بین رفتن زمین کشاورزی اهمیت دارد؟

خاک حاصلخیز یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های بخش کشاورزی است. برخلاف بسیاری از نهاده‌های تولید، زمین زراعی مرغوب را نمی‌توان در مدت کوتاهی جایگزین کرد.

زمانی که یک زمین حاصلخیز برای ساخت‌وساز، ویلاسازی یا فعالیت‌های غیرکشاورزی تغییر کاربری پیدا می‌کند، بازگرداندن آن به چرخه تولید می‌تواند بسیار دشوار یا حتی غیرممکن باشد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم کشاورزی ایران همزمان با محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی و ضرورت افزایش تولید غذا روبه‌رو است.

فشار توسعه شهری بر زمین‌های حاصلخیز

یکی از عوامل مؤثر بر تغییر کاربری، افزایش ارزش اقتصادی زمین در مناطق نزدیک شهرها و مناطق گردشگری است.

در چنین شرایطی، ارزش زمین برای ساخت‌وساز ممکن است بسیار بیشتر از درآمد حاصل از فعالیت کشاورزی باشد. این اختلاف اقتصادی می‌تواند انگیزه خروج زمین از چرخه تولید را افزایش دهد.

این مسئله به‌ویژه در استان‌هایی که دارای زمین‌های حاصلخیز و در عین حال تقاضای بالای ساخت‌وساز هستند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تغییرات اقلیمی؛ فشار دیگری بر کشاورزی

موضوع تغییر کاربری را نمی‌توان جدا از مشکلات اقتصادی و محیطی کشاورزان بررسی کرد.

کاهش منابع آب، خشکسالی، افزایش برخی هزینه‌های تولید و تغییر شرایط اقلیمی می‌تواند ادامه فعالیت کشاورزی را در بعضی مناطق دشوارتر کند. گزارش اخیر مهر نیز در کنار توسعه شهری و افزایش ارزش زمین، به فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی بر اراضی کشاورزی اشاره کرده است.

در چنین شرایطی، اگر فعالیت کشاورزی از نظر اقتصادی جذابیت کافی نداشته باشد، حفظ کاربری زمین نیز دشوارتر خواهد شد.

امنیت غذایی از مزرعه آغاز می‌شود

امنیت غذایی تنها به موجود بودن مواد غذایی در بازار محدود نیست. وجود ظرفیت پایدار برای تولید محصولات کشاورزی در داخل کشور یکی از پایه‌های مهم آن محسوب می‌شود.

هر هکتار زمین حاصلخیزی که به شکل دائمی از چرخه کشاورزی خارج شود، بخشی از ظرفیت بالقوه تولید آینده را نیز کاهش می‌دهد.

به همین دلیل، حفاظت از اراضی کشاورزی را باید در کنار مدیریت منابع آب، افزایش عملکرد در واحد سطح، توسعه فناوری و حمایت از تولیدکنندگان به عنوان بخشی از سیاست بلندمدت امنیت غذایی در نظر گرفت.

تحلیل البرز بهسم

موضوع تغییر کاربری اراضی کشاورزی یک نکته مهم را درباره آینده کشاورزی ایران یادآوری می‌کند: افزایش بهره‌وری و حفظ منابع تولید باید همزمان دنبال شوند.

نمی‌توان از یک طرف برای افزایش عملکرد در هکتار، توسعه ارقام جدید، بهبود تغذیه گیاهی و استفاده از فناوری سرمایه‌گذاری کرد و از طرف دیگر اجازه داد بخشی از زمین‌های مستعد تولید به تدریج از چرخه کشاورزی خارج شوند.

از نگاه البرز بهسم، آینده تولید پایدار بر سه پایه مهم استوار است:

حفظ خاک و زمین کشاورزی، مدیریت بهینه منابع آب و افزایش بهره‌وری در واحد سطح.

در کنار قوانین مربوط به جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز، باید شرایطی ایجاد شود که ادامه فعالیت کشاورزی برای تولیدکننده از نظر اقتصادی نیز منطقی باشد.

افزایش بهره‌وری نهاده‌ها، تغذیه اصولی گیاه، مکانیزاسیون، استفاده از ارقام مناسب و مدیریت علمی مزرعه می‌تواند به افزایش درآمد در واحد سطح کمک کند.

حفاظت از زمین کشاورزی در نهایت فقط حفاظت از یک قطعه زمین نیست؛ بلکه حفاظت از ظرفیت تولید غذای نسل‌های آینده است.